bir irâde sáhibi var ki; bu şekli sana, şu şekli de ona verdi. Elláh (cc), insânları parmak izlerine varıncaya kadar farklı yaratmıştır ki, insân Kıyâmet gününde

“Ben bunu yapmadım” diye bir mâzeret beyân etmesin. [278] Dünyâdaki hukúk da bu farklılığa göre tesbît edilir.

Hulâsa: İnsânda görülen bu farklılıklar, hem tevhîde, hem de irâde-i İlâhiyyeye delîldir. Ya‘nî, irâde sıfatının tevhîdine delîldir. Bir Mürîd var ki, bu şekilde insânları farklı olarak yaratmıştır. İnsânlar, vücûdlarıyla bir Vâcibü’l-Vücûd’a delâlet eder. A‘zá-yı insâniyyenin ayrı ayrı oluşu da, irâde-i İlâhiyyenin delîldir. Bu ise, haşrin en büyük bürhânıdır. Zîrâ, hukúkulláh ve hukúku’l-ibâd ancak bu ihtilâf-ı elvân ile muhâfaza edilebilir. Muhâfaza ise muhâsebe içindir. Cenâb-ı Hak, haşir meydânında bütün álemlerin ve insânların hesâbını buna göre görür. Yoksa, buradaki bu kadar masárif abes olacaktır.

Evet, insân, hak sáhibini, hak sáhibi olmayandan; dostunu da düşmânından ayırt edip tanıyabilmesi için, şahısları biribirinden tefrîk etmek zorundadır. Bu tefrîk, ba‘zan göz ile olur. Bundan dolayı Elláh, insânların súret ve şekillerini farklı farklı yaratmıştır. Ba‘zan da tefrîk, kulak ile olur. Bundan dolayı, Cenâb-ı Hak, insânların seslerini ayrı ayrı yaratmıştır. Dokunma, koklama ve tad alma duyuları ise, dostu ve düşmânı tanıma husúsunda te’sîrleri yoktur. Dolayısıyla, bunlarla temyîz söz konusu olamaz. Bu sebeble, âyet-i kerîmede bu üç havâssa yer verilmemiştir.

Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan “Risâle-i Nûr”un “Lem‘alar” adlı eserinde bu konu şöyle îzáh edilmiştir:

“İnsânın yüzü öyle bir sikke-i Ehadiyyettir ki, Âdem zamânından tâ Kıyâmet’e kadar gelmiş ve gelecek bütün efrâd-ı insâniyye birden nazar-ı mütáleasında bulunmayan ve her birine karşı o tek yüzde birer alâmet-i fârika koymayan ve o küçük yüzde hadsiz alâmet-i fârika bırakmayan bir sebeb, bir tek insânın yüzündeki hátem-i vahdâniyyete îcâd cihetiyle el uzatamaz. Evet, insânın yüzüne o sikkeyi koyan Zât, elbette bütün efrâd-ı insâniyye nazar-ı şuhûdunda ve dâire-i ilmindedir ki, her bir insânın sîmâsı göz, kulak, ağız gibi a‘zá-yı esâsîde biribirine benzediği hâlde, birer alâmet-i fârika ile, hîç birisine tamâm benzemez. Nasıl ki, o sîmâda göz, kulak gibi a‘záların umûm efrâdında biribirine benzediği, o nev-ı insânın Sáni’ı bir, 

Lügat: alâmet-i fârika, ehadiyyet, elbette, alâmet, hadsiz, havâss, dilir, vâcib, şekil