vâhid olduğuna şehâdet eden bir sikke-i tevhîddir; öyle de, hukúk-ı insâniyyenin muhâfazası için sâir envâın fevkınde olarak, o sîmâlarda biribirine iltibâs olmamak ve biribirinden tefrîkı için, hikmetli pek çok alâmet-i fârika ile iftirâkları, o Sáni-ı Vâhid’in irâdesini, ihtiyârını ve meşîetini göstermekle berâber, ayrı ve çok dakík bir sikke-i Ehadiyyet oluyor ki; bütün insânları, hayvânları, belki kâinâtı halk etmeyen bir zât, bir sebeb, o sikkeyi koyamaz.” [279]

اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِلْعَالِم۪ينَ

Şu görünen álem-i ulvînin intizámı, álem-i süflî olan Arz’ın hadsiz zî-hayâta beşik ve mesken olması, insânların lisân ve renklerinin biribirine muhálif olmasında; dünyâyı ve âhireti dü­şünen ve hidâyete muvaffak olan erbâb-ı dirâyet, fetânet, ilim ve irfan sáhibleri için kudret-i İlâhiyyeye ve haşre şehâdet eden delîller vardır.

ÂYET-İ KERÎMENİN TEFSÎRİ

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَاَلْوَانِكُمْۜ اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِلْعَالِم۪ينَ

Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân, “Beşinci Makám-ı Álî” olan “Makám-ı Ulûhiyyet”in tereşşüh ettiği bu âyet-i kerîmede haşr-i cismânîyi isbât konusunda delîllerini serd etmeye devâm ediyor. Şimdi, “Beşinci Makám-ı Álî” olan “ulûhiyyet” fiili ve “Elláh” ismi, zarûret derecesinde haşr-i cismânîyi nasıl iktizá ettiğini, mezkûr âyet-i kerîmenin tefsîrini yapmak súretiyle isbât edeceğiz. Şöyle ki:

Bu âyet-i kerîme, evvelâ nihâyetsiz kudret sáhibi bir Zât’ın vücûb-i vücûd ve vahdetini isbât eder. Daha sonra haşir hakíkatini onun üzerine binâ eder. Ya‘nî, o nihâyetsiz kudret sáhibinin haşri getireceğini isbât eder. Böyle bir kudretin haşri getirmekten áciz olamayacağını, ilim sáhiblerinin nazarına arz eder.

Bu âyet-i kerîme, uzun bir silsilenin iki ucunu zikrediyor. Aradaki sâir mevcûdâtı tayyedip akla havâle ediyor. Şöyle ki; Hálık-ı Álem, evvelâ semâvât 

Lügat: alâmet-i fârika, ehadiyyet, silsile, udre(t), alâmet, hadsiz, hikmet, mezkûr, silsil, âhiret, süflî, vâhid, âhire