Demek, bu álemin böyle şiddetli inkılâbât ve tahavvülâta tâbi‘ tutulması, bu ve benzeri gáyelere mütevakkıftır. Onun için hîç bir şey karârında kalmıyor. Gece ve gündüzün deverânı, kış ve yazın tebeddülü isbât eder ki, insân ebedî bir áleme namzeddir, onun hakíkí saádeti ve huzúru orada te’mîn edilecektir.

Evet, bu kâinâtın yaratılmasındaki gáyeler pek çoktur. Bu gáyelerin aslı ve esâsı ise iki tânedir:

Biri: Cenâb-ı Hak, bu kâinâttaki her bir mevcûdu birer antika san‘at eseri olarak yaratmakla kendi Kemâlini göstermek ve Kendisini tanıttırmak istiyor. Bunun mukábilinde, insânlardan kemâl-i san‘atını tefekkür etmelerini ve îmân ile O’nu tanımalarını emrediyor.

Demek, Cenâb-ı Hak, şu álemi bir kánûn dâiresinde tekvînî olarak san‘atlı yaratmış. Bunun mukábilinde insânları îmânla mükellef tutmuştur.

Diğeri: Bu kâinâttaki her bir mevcûdu birer ni‘met eseri olarak yaratmakla kendi Cemâlini göstermek ve Kendisini sevdirmek istiyor. Bunun mukábilinde ise, insânlardan cemâl-i ni‘metini görmelerini ve şükür ve ibâdet ile O’nu sevmelerini emrediyor.

Demek, Cenâb-ı Hak, şu álemde bir kánûn dâiresinde tekvînî olarak ni‘met sofralarını sermiş. Bunun mukábilinde ise, insânları şükür ve ubûdiyyetle mükellef tutmuştur.

Cenâb-ı Hak, bu kâinâtı yavaş yavaş kemâline kavuşturmakla, kendisinin Kâmil-i Mutlak ve Cemîl-i Mutlak olduğunu gösterir. Zîrâ, álemdeki kemâl fiili, Kâmil bir Zât’ı; cemâl fiili de Cemîl bir Zât’ı gösterir. Bir damla meniden insânı halk eden, mutlaka Kâmil’dir. Bir çekirdekten koca bir ağacı çıkaran, mutlaka kemâl sáhibi bir Zât’tır. Hem her bir bahârı bir sofra gibi yeryüzüne seren ve o sofrada hadsiz ni‘metleri dizen, elbette nihâyetsiz cemâl sáhibi bir Zât’tır.

Öyle ise, “Bu kâinâtı hîçten yaratıp bu kadar güzel ve san‘atlı eserleriyle süslendirmesinin, bu kadar sofralar serip insânın önüne koymasının, bu kemâl ve terbiyenin gáyesi nedir? Ne için bu álemi yaratmış?” suâllerinin cevâbı şudur ki; bu kâinâtı, kendi Kemâl ve Cemâlini göstermek için yaratmıştır. Ya‘nî, insân nev‘ınin îmân ve ubûdiyyeti için yaratmıştır. Zîrâ, bu kâinâtın Rabbi, bu kâinâtı gáyet san‘atlı yaratmakla Kendisini tanıttırıyor. Bunun mukábilinde, insânlardan îmân etmelerini ve Kendisini tanımalarını emrediyor. Hem bu kadar hadsiz

Lügat: tahavvülât, tahavvül, tebeddül, tefekkür, elbette, sevmele, terbiye, antika, diz(e), hadsiz, şiddet, kâmil, sinin, vülât