müdür ki, onları başı boş bıraksın? Onları ve onların zürriyyetlerini hesâba çekmesin?  Hayır, aslâ ve kat‘á! Öyle ise, bir mahkeme-i kübrâ ve bir ma‘dele-i ulyâ olacaktır. Demek, bu âyet-i uzmâ, haşir rüknünü de sarâhaten isbât eder.

Mâdem tevhîd ve haşir rükünlerini vahiy vâsıtasıyla ders veren ancak peygamberlerdir. Öyle ise, irsâl-i rusül ve inzâl-i kütüb rükünleri, tebeí olarak isbât edilmiş olmaktadır. Demek, bu âyet-i kerîme, tevhîd ve haşri isbât üslûbu içinde irsâl-i rusül ve inzâl-i kütüb rükünlerini de tebeí olarak ders vermektedir. Zîrâ, bu âyetin asıl konusu, tevhîd ve haşirdir. 

DOKUZUNCU ÜSLÛB: Kur’ân, beşerin nazarına san‘at-ı İlâhiyyenin mensûcâtını ve ni‘met-i İlâhiyyenin sergilerini açıp gösterir. Sonra fezlekede o

mensûcâtı ve o sergileri, esmâ içinde tayyeder veyâhúd akla havâle eder.

Bu âyet-i kerîmede zikredilen hemcinsinizden ezvâcın yaratılması, zevc ile zevce arasında te’sîs ve te’mîn edilen meveddet ve rahmet, birer eserdir. Bu eserler üzerinde hem san‘at, hem de ni‘met müşâhede edilir. İşte, Kur’ân, اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ fezlekesiyle bu sa‘nat ve ni‘metin mensûcâtı üzerinde cin ve insi tefekkür etmeye sevk eder.

ONUNCU ÜSLÛB: Kâh oluyor ki âyet; záhirî sebebi, îcâdın kábiliyyetinden azletmek ve uzak göstermek için müsebbebin gáyelerini, semerelerini gösteriyor. Tâ, anlaşılsın ki; sebeb, yalnız záhirî bir perdedir. Çünkü, gáyet hakîmâne gáyeleri ve mühim semereleri irâde etmek, gáyet Alîm ve Hakîm birinin işi olmak lâzımdır. Sebebi ise, şuúrsuz ve câmiddir.

İşte, 

 وَمِنْ اٰيَاتِه۪ٓ اَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ اَنْفُسِكُمْ اَزْوَاجًا لِتَسْكُنُٓوا اِلَيْهَا وَجَعَلَ  بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

âyet-i kerîmesi, ezvâcın yaratılmasını, záhirî sebeb olarak erkeğin menisine bağlamıştır. Ya‘nî, kadının çekirdeği, bir erkektendir. Hâlbuki, müsebbeb olan ezvâcın yaratılmasındaki gáye ve semereler öyle yüksektir ki, o müsebbeb, o záhirî sebebi îcâdın kábiliyyetinden azlediyor.

Hem erkeğin, bu dünyâda bir yuva kurmasına ve o yuvada huzúr ve sükû- 

Lügat: peygamber, meveddet, semer(e), tefekkür, fezleke, mahkeme, dilir