ondan zevcesinin halk edilmesinde, tenâsül ve tevâlüd yoluyla zürriyyetinin çoğaltılmasında, onların yeryüzünde intişâr edip tasarruf ve i‘mâra me’mûr kılınmasında, mevcûdât-ı álemin onlara hizmetkâr ve müsahhar olmasında, nev-ı beşerin ahkâm-ı İlâhiyyeyi icrâ ve tatbîk için halîfe ta‘yîn edilmesinde, ve hâkezâ âyet-i kerîmenin ifâde ettiği sâir ma‘nâlarda tefekkür eden bir kavim için tevhîd ve haşr-i cismânîye dâir pek çok delîl vardır.

ON DÖRDÜNCÜ MES’ELE

Kendileriyle sükûnet bulmaları için kendi cinslerinden eşler yaratılmasında, aralarında meveddet ve rahmet te’sîs edilmesinde tefekkür eden bir kavim için pek çok delîller mevcûd olduğu, لَاٰيَاتٍ kelimesiyle ifâde edilmiştir.

ON BEŞİNCİ MES’ELE

Kendileriyle sükûnet bulasınız diye sizin cinsinizden eşlerin yaratılması, aranızda meveddet ve merhametin te’sîs edilmesi mes’elesi, pek çok maánî ve esrârı ihtivâ etmektedir. Bu ince ve derin ma‘nâ ve esrâr, ancak inceden inceye tefekkür netîcesinde derk edilebilir. Zarfiyyeti (zarf-ı mekânı) ifâde eden ف۪ى harf-i cerri bu ma‘nâya delâlet etmektedir.

Evet, اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ cümlesi, nazar-ı dikkatleri, bu ve bundan evvelki âyet-i kerîmede mevcûd olan  âyetlere çevirir. Onlar üzerinde derinden derine tefekkür etmeyi, âsârdan fiile, fiilden esmâya intikál etmeyi emreder.

Hem bir ferd de bu maánî-yi kudsiyyeyi ve esrâr-ı áliyyeyi anlayamaz. Belki, cemâat ve topluluk olarak ma‘nen ittihâd etmek súretiyle o ince ma‘nâ ve esrâr, lütf-i İlâhî olarak fehmedilebilir. İşte, bu ma‘nâya işâreten,  لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ buyrulmuştur. Bu ifâdede geçen قَوْمٍ kelimesi müfred ise de, ma‘nâsı cem‘dir. يَتَفَكَّرُونَ kelimesi ise, hem lafız, hem de ma‘nâ cihetiyle cem‘ı ifâde eder. 

Lügat: harf-i cerr, hizmetkâr, zarfiyyet, merhamet, meveddet, tasarruf, tefekkür, sükûnet, dikkat, hizmet, kelime, sinin, sükûn