İkinci Cihet: İnsân, bin bir ism-i İlâhîye en câmi‘ bir âyinedir. Bu âyinedârlığı da üç noktada temerküz etmektedir:

Birinci nev‘ âyinedârlığı: Zıddiyyet i‘tibâriyledir. Sıfât-ı selbiyye cihetiyle insânın âyinedârlığı, zıddiyyet i‘tibâriyledir. Meselâ; Elláh, “Vâcibü’l-Vücûd”dur, insân mümkinü’l-vücûddur. Elláh “Kadîm”dir, insân hâdistir. Ya‘nî, Elláh’ın varlığının başlangıcı yoktur, ezelîdir. İnsânın ise varlığının bir başlangıcı vardır, yeniden vücûd buluyor. Elláh, “Bâkí”dir. İnsân fânîdir, ölüme mahkûmdur. Elláh, “muhálefetün li’l-havâdis” sıfatıyla muttasıftır. Ya‘nî, yaratılan hîç bir mahlûka benzemez. İnsânlar ise, biribirlerine benzerler. Elláh, “kıyâm bi-nefsihî” sıfatıyla muttasıftır. Ya‘nî, Zât’ıyla káimdir. Ne zâtında, ne esmâsında, ne ef‘álinde kimseye muhtâc değildir. İnsân ise, Elláh ile, ya‘nî bin bir isim ve sıfatı ile káimdir. Elláh, “vahdâniyyet” sıfatıyla muttasıftır. Ya‘nî, Elláh’ın zâtında, sıfatında, esmâsında, ef‘álinde şerîki ve nazíri yoktur. İnsânın ise, misli ve nazíri vardır.

Zıddiyyet i‘tibârıyla sıfât-ı selbiyye temeldir. Bununla berâber, insân, diğer bir kısım sıfat-ı İlâhiyyeye de zıddiyyet i‘tibâriyle âyinedir. Meselâ; insân fakírdir, Elláh Ganî’dir. İnsân ácizdir, Elláh Kadîr’dir. İnsân câhildir. Elláh her şeyi bilendir. Ve hâkezâ insân, pek çok esmâ-i İlâhiyyeye zıddiyyet i‘tibâriyle âyinedârlık eder. Kur’ân’ın bu asırda ma‘nevî bir tefsîri olan “Risâle-i Nûr”un “Şuá‘lar” adlı eserinde insânın bu nev‘í âyinedârlığından şöyle bahsedilir:

 “Hem insân, za‘fıyla ve acziyle ve fakrıyla ve cehliyle diğer bir tarzda âyinedârlık edip, yine za‘fına, fakrına merhamet eden ve meded veren Zât’ın kudretine, ilmine, irâdesine ve hâkezâ sâir evsáfına şehâdet eder.” [216] 

İkinci nev‘ âyinedârlığı: Nümûne cihetiyledir ki; “görmek, işitmek, kelâm, hayât, ilim, irâde ve kudret” denilen yedi sıfat-ı İlâhiyye’nin birer nümûnesi insânda mevcûddur. Nümûne i‘tibâriyle insân en güzel âyinedir. Hîç bir mahlûkun, insân gibi böyle bir âyinedârlığı yoktur. Ta‘bîri câizse, insân, şahsiyyet-i ma‘neviyye-i İlâhiyyenin bir nev‘í misâli gibidir. “Risâle-i Nûr” eserlerinde insânın bu ikinci nev‘ âyinedârlığı şöyle îzáh edilmektedir:

“İnsâna verilen nümûneler nev‘ınden cüz’î ilim, kudret, basar, sem‘, mâlikiyyet, hâkimiyyet gibi cüz’iyyât ile kâinât mâlikinin ilmine ve kudretine, basarına, sem‘ıne, hâkimiyyet-i rubûbiyyetine âyinedârlık eder. Onları anlar, bildirir. Meselâ: ‘Ben 

Lügat: hâkimiyyet, merhamet, temerküz, udre(t), birinc, mahkûm, dilir, hâdis, vâcib