nasıl bu evi yaptım ve yapmasını biliyorum ve görüyorum ve onun mâlikiyim ve idâre ediyorum. Öyle de, şu koca kâinât sarayının bir ustası var. O usta onu bilir, görür, yapar, idâre eder ve hâkezâ...’ ” [217]

“Hem tevhîd sırrıyla, şecere-i hılkatın meyveleri olan zî-hayâtta bir şahsıyyet-i İlâhiyye, bir Ehadiyyet-i Rabbâniyye ve sıfât-ı seb‘aca ma‘nevî bir sîmâ-i Rahmânî ve temerküz-i esmâî ve اِيَّاكَ نعَْبُدُ وَاِيَّاكَ نسَْتعَ۪ينُۜ’deki hıtâba muhátab olan zâtın bir cilve-i taayyünü ve teşahhusu tezáhür eder. Yoksa o şahsıyyet, o Ehadiyyet, o sîmâ, o taayyünün cilvesi inbisât ederek kâinât nisbetinde genişlenir, dağılır, gizlenir. Ancak, çok büyük ve ihâtalı, kalbî gözlere görünür. Çünkü, azamet ve kibriyâ perde olur, herkesin kalbi göremez. Hem o cüz’î zî-hayâtlarda pek záhir bir súrette anlaşılır ki; onun Sáni’ı, onu görür, bilir, dinler, istediği gibi yapar. Ádetâ o zî-hayâtın masnûıyyeti arkasında muktedir, muhtár, işitici, bilici, görücü bir Zât’ın ma‘nevî bir teşahhusu, bir taayyünü îmâna görünür. Ve bi’l-hássa zî-hayâttan insânın mahlûkıyyeti arkasında gáyet âşikâr bir tarzda o ma‘nevî teşahhus, o kudsî taayyün sırr-ı tevhîd ile, îmânla müşâhede olunur. Çünkü, o teşahhus-ı Ehadiyyetin esâsları olan ilim ve kudret ve hayât ve sem‘ ve basar gibi ma‘nâların hem nümûneleri insânda var; o nümûneler ile onlara işâret eder. Çünkü, meselâ, gözü veren Zât, hem gözü görür, hem ince bir ma‘nâ olan gözün gördüğünü görür, sonra verir. Evet, senin gözüne bir gözlük yapan gözlükçü usta, göze gözlüğün yakıştığını görür, sonra yapar. Hem kulağı veren Zât, elbette o kulağın işittiklerini işitir, sonra yapar, verir. Sâir sıfatlar buna  kıyâs  edilsin.” [218]

Üçüncü nev‘ âyinedârlığı: İnsân, üstünde nakışları görünen esmâ-i İlâhiyyeye âyinedârlık eder. Meselâ: yaratılışından “Sáni‘ ve Hálık” isimlerini, hüsn-i takvîminden “Rahmân ve Rahîm” isimlerini, hüsn-i terbiyesinden “Kerîm ve Latíf” isimlerini gösterir. Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan “Risâle-i Nûr”un “Sözler” adlı eserinde, insânın bu üçüncü nev‘ âyinedârlığı şöyle îzáh edilmektedir:

“İnsân, üstünde nakışları görünen esmâ-i İlâhiyyeye âyinedârlık eder. ‘Otuz İkinci Söz’ün ‘Üçüncü Mevkıf’ının başında bir nebze îzáh edilen insânın mâhiyyet-i câmiasında nakışları záhir olan yetmişten ziyâde esmâ vardır. Meselâ: yara-

Lügat: ehadiyyet, muktedir, temerküz, teşahhus, şecer(e), elbette, taayyün, terbiye, udre(t), nisbet, teşahh