yetin ilk babası Âdem (as), topraktan yaratılmıştır. Diğer insân ferdleri de yine vâsıtalı olarak topraktan yaratılmaktadır. Çünkü, insânın yaratılış maddesi olan meni, yeryüzünün yetiştirdiği gıdâ maddeleri sâyesinde vücûda gelmektedir. (Ve) ey insânlar! Unutmayınız ki, (sizi ona) o toprağa (döndüreceğiz.) Öldükten sonra toprağa defnolunacaksınız. (Ve sizi ondan diğer bir def‘a daha çıkaracağız.) Kıyâmet kopunca bütün zerrât-ı vücûdunuzu toplayarak sizi inşâ ve ihyâ edeceğiz. Kabirlerinizden kaldırarak, mahşere sevk edeceğiz. Topraktan yaratıldığını inkâr edemeyen bir insân, haşir sabâhında tekrâr topraktan cesed ve rûh ile berâber dirilişini nasıl inkâr ve istib‘ád edebilir?” [203]

Esmâ-i İlâhiyyenin ekserîsi, ya‘nî ekser esmânın tecelliyyâtı, a‘zamlık mertebede insânda tecellî eder. Bu ise, haşri iktizá eder. Zîrâ, böyle bir mâhiyyette yaratılan bir insânın ölüm ile ademe mahkûm olması, esmâ-i hüsnâ ile bâ-husús Hak ismi ile bağdaşmaz. İnsânın a‘zamlık mertebede tecelliyyât-ı esmâ-i İlâhiyyeye mazhariyyeti ise, üç noktadan kaynaklanmaktadır:

 Birincisi: İnsân, álemin hulâsasıdır.

İkincisi: İnsân, bin bir ism-i İlâhînin âyinesidir. Bununla berâber, insânda bin bir isim değil, ekser isimler daha záhir görünür.

Üçüncüsü: Álem-i İmkân ve Álem-i Vücûb’u açacak maddî ve ma‘nevî anahtarlar külçesi insânın mâhiyyetine takılmıştır.

Bu üç noktadan dolayı insân âyine-i câmiadır. Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan “Risâle-i Nûr” eserlerinde insânın bu câmi‘ mâhiyyeti, şöyle îzáh edilmektedir:

“İnsân, Cenâb-ı Hakk’ın böyle antika bir san‘atıdır ve en nâzik ve nâzenîn bir  mu‘cize-i kudretidir ki; insânı, bütün esmâsının cilvesine mazhar ve nakışlarına medâr ve kâinâta bir misâl-i musaggar súretinde yaratmıştır.” [204]

“İnsânın ahsen-i takvîmdeki hüsn-i masnûıyyeti, Sáni‘ı gösterdiği gibi; o ahsen-i takvîmdeki kábiliyyet-i câmiasıyla kısa bir zamânda zevâl bulması, haşri gösterir.” [205]

“İnsân, öyle bir nüsha-i câmiadır ki: Cenâb-ı Hak bütün esmâsını, insânın nefsi ile   insâna  ihsâs  ediyor.” [206]

Lügat: ariyyet, mertebe, udre(t), antika, birinc, dürece, mahkûm, inkâr, külçe, nâzik