ma‘nâsıyla tahakkuk edeceği, zálimin cezâsını, mazlûmun mükâfâtını göreceği bir memleket olacaktır. O memleket ise âhirettir.

Hulâsa: Hz. Âdem (as)’dan şimdiye kadar her bir insâna bir şekl-i mahsúsun yoktan var edilip verilmesine “delîl-i ihtirâí” denir. İnsânların hîç bir mevcûda benzememelerine, hem kendi aralarında da biribirlerine benzememelerine de “delîl-i imkânî” denir. Kur’ân’ın bu asırda ma‘nevî bir tefsîri olan “Risâle-i Nûr”un “Sözler” adlı eserinde bu delîl-i imkânî şöyle îzáh edilmektedir:

“Her bir şey vücûdunda, sıfâtında, müddet-i bekásında hadsiz imkânât, ya‘nî gáyet çok yollar ve cihetler içinde mütereddid iken, görüyoruz ki; o hadsiz cihetler içinde vücûdça muntazam bir yolu ta‘kíb ediyor. Her bir sıfatı da mahsús bir tarzda ona veriyor. Müddet-i bekásında bütün değiştirdiği sıfât ve hâller dahi, böyle bir tahsís ile veriliyor. Demek, bir muhassısın irâdesiyle, bir müreccihin tercîhiyle, bir mûcid-i hakîmin îcâdıyladır ki; hadsiz yollar içinde, hikmetli bir yolda onu sevk eder, muntazam sıfâtı ve ahvâli ona giydiriyor. Sonra infirâddan çıkarıp, bir terkîbli cisme cüz’ yapar, imkânât ziyâdeleşir. Çünkü, o cisimde binler tarzda bulunabilir. Hâlbuki, netîcesiz o vaz‘ıyyetler içinde netîceli, mahsús bir vaz‘ıyyet ona verilir ki; mühim netîceleri ve fâideleri ve o cisimde vazífeleri gördürülüyor. Sonra o cisim dahi diğer bir cisme cüz’ yaptırılıyor. İmkânât daha ziyâdeleşir. Çünkü, binlerle tarzda bulunabilir. İşte, o binler tarz içinde, bir tek vaz‘ıyyet veriliyor. O vaz‘ıyyet ile mühim vazífeler gördürülüyor ve hâkezâ... Gittikçe daha ziyâde kat‘í bir Hakîm-i Müdebbir’in vücûb-i vücûdunu gösteriyor. Bir Âmir-i Alîm’in emriyle sevk edildiğini bildiriyor. Cisim içinde cisim, biribiri içinde cüz’ olup giden bütün bu terkîblerde; nasıl bir nefer, takımında, bölüğünde, taburunda, alayında, fırkasında, ordusunda mütedâhıl o hey’etlerden her birisine mahsús birer vazífesi, hikmetli birer nisbeti, intizámlı birer hizmeti bulunuyor. Hem nasıl ki, senin gözbebeğinden bir hüceyre; gözünde bir nisbeti ve bir vazífesi var. Senin başın hey’et-i umûmiyyesi nisbetine dahi, hikmetli bir vazífesi ve hizmeti vardır. Zerre mikdâr şaşırsa, sıhhat ve idâre-i beden bozulur. Kan damarlarına, his ve hareket a‘sáblarına, hattâ bedenin hey’et-i umûmiyyesinde birer mahsús vazífesi, hikmetli birer vaz‘ıyyeti vardır. Binlerle imkânât içinde, bir Sáni-ı Hakîm’in hikmetiyle o muayyen vaz‘ıyyet verilmiştir. Öyle de: Bu kâinâttaki mevcûdât, her biri kendi zâtı ile, sıfâtı ile çok imkânât yolları içinde hás bir vücûdu ve hikmetli bir súreti ve fâideli sıfatları, nasıl bir Vâcibü’l-Vücûd’a şehâdet ederler. Öyle de: Mürekkebâta girdikleri vakit, her bir mürekkebde daha başka 

Lügat: memleket, muntazam, tahakkuk, hareket, hüceyre, muayyen, tereddi, hadsiz, hikmet, hizmet, nisbet, âhiret, cisim, fâide, imkân, vâcib, âhire