sıfatlardan bir sıfatla vasıflanır ve doğru bir kánûn üzerine mukadder bir maksada harekete başlar ve vazífe olarak uhdesine verilen herhangi bir hikmet ve bir maslahatı derhal intâc eder ki, o hikmet ve o maslahatın husúle gelmesi, ancak o zerrenin o çeşit hareketiyle olabilir. Acabâ, o kadar yollar ve ihtimâller arasında o zerrenin mâcerâsı, lisân-ı hâliyle, Sáni‘ın kasd u hikmetine delâlet etmez mi?

“İşte, her bir zerre, -müstakillen- kendi başıyla Sáni‘ın vücûduna delâlet ettiği gibi, küçük-büyük herhangi bir teşekküle girerse veyâ hangi bir mürekkebe cüz’ olursa, girdiği ve cüz’ olduğu o makámlarda kazandığı nisbete göre Sáni‘ıne olan delâletini muhâfaza eder.” [195]

Delîl-i hudûsî ise: Tahavvül ve tebeddül ile mûcide olan istidlâle denir. Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan “Risâle-i Nûr”un “Şuá‘lar” ve “Sözler” adlı eserlerinde bu hudûs delîli şöyle îzáh edilmektedir:

“Mâdem álemde ve her şeyde tegayyür ve tebeddül var; elbette fânîdir, hâdistir, kadîm olamaz. Mâdem hâdistir, elbette onu ihdâs eden bir Sáni‘ var.” [196]

“Âlem, mütegayyirdir. Her mütegayyir, hâdistir. Her bir hâdisin, bir muhdisi, ya‘nî mûcidi var. Öyle ise, bu kâinâtın kadîm bir mûcidi var.

“Biz de deriz: Evet, kâinât hâdistir. Çünkü, görüyoruz: Her asırda, belki her senede, belki her mevsimde bir kâinât, bir álem gider, biri gelir. Demek, bir Kadîr-i Zü’l-Celâl var ki, bu kâinâtı hîçten îcâd ederek her senede, belki her mevsimde, belki her günde birisini îcâd eder, ehl-i şuúra gösterir ve sonra onu alır, başkasını getirir. Biribiri arkasına ta‘kíb zincirleme bir súrette zamânın şerîtine asıyor. Elbette, bu álem gibi birer kâinât-ı müteceddide hükmünde olan her bahârda gözümüzün önünde hîçten gelen ve giden kâinâtları îcâd eden bir Zât-ı Kadîr’in mu‘cizât-ı kudretidirler. Elbette, álem içinde her vakit álemleri halk edip değiştiren Zât, mutlaka şu álemi dahi O halk etmiştir. Ve şu álemi ve rû-yi zemîni, o büyük misâfirlere misâfirháne   yapmıştır.” [197]

İşte,

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ٓ اَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ اِذَٓا اَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُون

Lügat: maslahat, mukadder, tahavvül, tebeddül, tegayyür, teşekkül, elbette, hareket, udre(t), gayyir, hikmet, mevsim, muhdis, nisbet, hâdis