“Nasıl ki, záhir nazarda dağların dâire-i ufkunda semânın etekleri muttasıl ve mukárin görünür. Hâlbuki, dâire-i ufk-ı cibâlîden semânın eteğine kadar, umûm yıldızların matla‘ları ve başka şeylerin meskenleri olan bir mesâfe-i azíme bulunduğu gibi; esbâb ile müsebbebât mâbeyninde öyle bir mesâfe-i ma‘neviyye var ki, îmânın dûrbîniyle, Kur’ân’ın nûruyla görünür.” [192]

SEKİZİNCİ ÜSLÛB: Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân, vücûb-i vücûd ve vahdet-i İlâhiyyeyi isbât ederken pek çok aklî delîl serd eder. Bunlar; ihtirâ‘, imkân  ve hudûs gibi delîllerdir. Evvelâ bu delîlleri kısaca ta‘rîf edeceğiz:

Delîl-i ihtirâ‘: Vücûb-i vücûd ve vahdet-i İlâhiyyeyi isbât için mahlûkátın yoktan var edilmesinin delîl olarak getirilmesidir. Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan “Risâle-i Nûr”un “Muhâkemât” ve “İşârâtü’l-İ‘câz” adlı eserlerinde bu delîl şöyle îzáh edilmiştir:

“Mahlûkátın her nev‘ıne, her ferdine ve o nev‘e ve o ferde müretteb olan âsâr-ı

mahsúsasını müntic ve isti‘dâd-ı kemâline münâsib bir vücûdun verilmesidir. Zîrâ, hîç bir nev-ı müteselsil, ezelî değildir. İmkân bırakmaz. Hem de bi’z-zarûre ba‘zının ‘hudûs’u nazarın müşâhedesiyle ve sâirleri dahi aklın hikmet nazarıyla görülür.” [193]

“Cenâb-ı Hak, husúsí eserlerine menşe’ ve kendisine lâyık kemâlâtına me’haz olmak üzere, her ferde ve her nev‘e hás ve müstakil bir vücûd vermiştir. Ezel cihetine sonsuz olarak uzanıp giden hîç bir nev‘ yoktur. Çünkü, bütün envâ‘, imkândan vücûb dâiresine çıkmamışlardır. Ve teselsülün de bâtıl olduğu meydândadır. Ve álemde görünen şu tegayyür ve tebeddül ile bir kısım eşyânın hudûsu, ya‘nî yeni vücûda geldiği de göz ile görünüyor. Bir kısmının da hudûsu, zarûret-i akliyye ile sâbittir. Demek, hîç bir şeyin ezeliyyeti cihetine gidilemez.” [194]

Delîl-i imkânî: Tesâviyyü’t-tarafeyn ile müreccihe olan istidlâle denir. “İşârâtü’l-İ‘câz” adlı eserde bu “delîl-i imkânî”den şöyle bahsedilmektedir:

“Kâinâtın ihtivâ ettiği zerrelerden her birisinin gerek zâtında, gerek sıfâtında, gerek ahvâlinde ve gerek vücûdunda gayr-ı mütenâhî imkânlar, ihtimâller, müşkilâtlar, yollar, kánûnlar varken; birdenbire o zerre, gayr-ı mütenâhî yollardan muayyen bir yola sülûk eder. Ve gayr-ı mahdûd hâllerden, bir vaz‘ıyyete girer. Ve gayr-ı ma‘dûd

Lügat: ezeliyye, tarafeyn, tebeddül, tegayyür, teselsül, akliyye, muayyen, enbire, hikmet, imkân, sinin