sini sevdiren bir Zât-ı Vedûd, elbette insânlara şükür ve ıbâdet ile Kendisini sevmelerini emredecektir.

İşte, daha sonra gelecek فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدّ۪ينِ حَن۪يفًاۜ  “Artık, serd edilen bu kadar delâil-i tevhîd ve haşre binâen, sen hemen hanîf olarak, ya‘nî bütün bâtıl dinleri terk edip tevhîd dîni olan İslâm’a yüzünü çevir” [191] âyet-i kerîmesiyle Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân, nev-ı beşere bu vazífesini ihtár ediyor.

YEDİNCİ ÜSLÛB: Kâh oluyor ki, âyet; záhirî sebebi, îcâdın kábiliyyetinden azletmek ve uzak göstermek için müsebbebin gáyelerini, semerelerini gösteriyor. Tâ, anlaşılsın ki; sebeb, yalnız záhirî bir perdedir. Çünkü, gáyet hakîmâne gáyeleri ve mühim semereleri irâde etmek, gáyet Alîm, Hakîm birinin işi olmak lâzımdır. Sebebi ise şuúrsuz ve câmiddir.

İşte, Kur’ân-ı Kerîm,

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ٓ اَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ اِذَٓا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ

âyet-i kerîmesiyle ölü, kuru, ádî, câmid, câhil ve şuúrsuz bir topraktan vücûda gelen hılkat-i insâniyyeyi nazara verir. Bu hárika san‘atın câmid, câhil ve şuúrsuz olan toprağın eseri olamayacağını bildirmekle, esbâbı, îcâd kábiliyyetinden azledip nazarları Müsebbibü’l-Esbâb olan nihâyetsiz kudret ve hikmet sáhibi bir Zât’a çevirir. Esbâbın te’siri olmadığını gösterir. İnsânı, gáyet hassâs mîzânlarla ve kıymetdâr âletlerle vücûda getiren Sáni-ı Zü’l-Kemâl, nihâyetsiz ilim, adâlet ve hikmet sáhibi olduğunu kör gözlere dahi gösterir. “Risâle-i Nûr”un “Sözler” adlı eserinde Kur’ân’ın bu üslûbu şöyle îzáh edilmektedir:

“Hem semere ve gáyetini zikretmekle âyet gösteriyor ki; sebebler çendân nazar-ı záhirîde ve vücûdda müsebbebât ile muttasıl ve bitişik görünür. Fakat, hakíkatta mâbeynlerinde uzak bir mesâfe var. Sebebden müsebbebin îcâdına kadar o derece uzaklık var ki; en büyük bir sebebin eli, en ednâ bir müsebbebin îcâdına yetişemez. İşte, sebeb ve müsebbeb ortasındaki uzun mesâfede, esmâ-i İlâhiyye birer yıldız gibi tulû‘ eder. Matla‘ları, o mesâfe-i ma‘neviyyedir. 

Lügat: semer(e), elbette, sevmele, udre(t), binâen, hikmet, hirîde