súretiyle böyle hadsiz bir çirkinliği irtikâb etmekle izzet ve azametini lekedâr etmez. Öyle ise, nev-ı beşerin ve bütün mevcûdâtın haşir ve neşri, mükâfât ve mücâzâtı haktır. Bu da haşir hakíkatidir.

     Tevhîd ve haşir rükünlerini vahiy vâsıtasıyla cin ve inse ders veren ise, ancak peygamberlerdir. Bu ise, nübüvvet hakíkatidir. Zîrâ, her bir âyet-i Kur’âniyye, nübüvvetin delîlidir. Çünkü, vahiy, ancak peygamber olan zâta gönderilir.

Kitâbların inzâli ve peygamberlerin irsâli ise, ins ve cinni teklîf altına almak içindir. Bu da, adâlet ve ibâdet esâslarını iktizá eder.

DÖRDÜNCÜ ÜSLÛB: İnsân ülfet perdesini yırtıp, ádiyyât altında bulunan hárika mu‘cize-i kudreti göremediği için; Kur’ân, devâmlı olarak insânı bu gafletinden uyandırıp ádiyyât perdesi altındaki hikmet-i İlâhiyyeyi ve san‘at-ı Rabbâniyyeyi ona gösteriyor.

İşte, Kur’ân, وَمِنْ اٰيَاتِه۪ٓ اَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ اِذَٓا اَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ  âyet-i kerîmesiyle, insânların nazarında ádî ve ülfet peydâ etmiş olan ölü ve câmid bir topraktan ve bir damla meniden insân gibi bir acûbe-i hılkat ve bir hárika-i san‘atı, beşerin enzárına arz ediyor. Bu âyet-i uzmâ ma‘nen der ki: “Ey gáfil nev-ı beşer! Acabâ, bütün akıllarınız toplanıp bir akıl olsa, bütün âlet ve edevâtınız ve terakkıyyâtınız da yardımcı olsa, insânın vücûdunda halk edilen meselâ bir tek gözü veyâ bir tek kalbi yapabilirler mi? Mâdem o  vücûd-i insânîden hîç bir şeyi îcâda kábiliyyetiniz yoktur. Öyle ise, o vücûdu öyle hárika ve san‘atlı yaratan Sáni-ı Zü’l-Kemâl’i îmân ile tanıyınız. Ubûdiyyet ile hizmetine giriniz ki, dünyâ ile âhiret saádetine nâil olasınız.”

Bu âyet-i kerîme, sebeb olan ölü toprağın, müsebbeb olan hárika insân vücûdunu îcâd etme noktasında áciz kaldığını; sebeb ile müsebbebin arası gáyet uzak olduğunu; sebebi, îcâd etme noktasında azlettiğini; o ádî sebebden o gáyet san‘atlı mahlûku yaratmak, ancak nihâyetsiz bir ilim, bir kudret, bir irâde sáhibi bir Zât’ın işi olabileceğini ifâde etmek súretiyle insânı derin gaflet uykusundan uyandırıyor. Böylece, tevhîdin hakíkatiyle onu ma‘nen diriltiyor. Zîrâ, kalbler, ancak bir tek Hálık’ı bulmak ve O’nu zikretmekle keşmekeşlikten kurtulup mutmain olur. [190] 

Lügat: peygamber, keşmekeş, nübüvvet, irtikâb, udre(t), übüvvet, gönder, hadsiz, hikmet, hizmet, âhiret, çirkin, âhire