İşte, Kur’ân, bu âyetiyle, ölü ve câmid olan topraktan insânın yaratılışını nazara verir. İnsân denilen bu eser üzerinde “halk” fiilini isbât eder. “Fiil, fâilsiz olmaz” káidesine binâen, halk fiili ile “Hálık” ismine intikál ettirir.   

İKİNCİ ÜSLÛB: Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân’ın yedi i‘câz ciheti vardır. Bu i‘câz cihetlerinden birisi de ihbârât-ı gaybiyyesidir. Bu ihbârın bir nev‘ı de, hakáik-ı İlâhiyyeye ve hakáik-ı kevniyyeye dâir ihbârât-ı gaybiyyesidir.

İşte, Kur’ân, وَمِنْ اٰيَاتِه۪ٓ اَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ اِذَٓا اَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ âyet-i kerîmesiyle, hakáik-ı kevniyyeden olan ölü ve kuru bir topraktan insân gibi bir eserin yaratılmasını nazara vermekle, kudret ve azamet-i İlâhiyyeyi isbât ediyor. Bununla Kendisini ins ve cinne tanıttırıyor. Kudret ve azamet-i İlâhiyye ise, hakáik-ı İlâhiyyedendir. Ölü ve kuru bir topraktan insân gibi bir mahlûkun yaratılmasını haber vermek, bir Nebiyy-i ümmîye nisbetle gayb hükmündedir. Bir ümmînin, böyle gaybî haberlerden bahsetmesi mümkin değildir. Öyle ise, Kur’ân, Kelâmulláh’tır. Hazret-i Muhammed (asm) da Resûlulláh’tır. O Zât-ı Ekrem (asm), bu haberleri Hálık’ından alıp nev-ı beşere teblîğ ediyor. 

ÜÇÜNCÜ ÜSLÛB: Kur’ân’ın muhteviyyât bakımından dört temel unsuru vardır. Bunlar, “tevhîd, haşir, nübüvvet, adâlet ve ibâdet”tir. Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân, devâmlı bu dört temel unsuru ders vermektedir. Her bir sûre, ba‘zan bir tek âyet, bu dört temel unsuru ihtivâ etmektedir.

İşte, Kur’ân, وَمِنْ اٰيَاتِه۪ٓ اَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ اِذَٓا اَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ âyet-i kerîmesiyle, nev-ı beşerin topraktan yaratıldığını nazara vermekle “halk” fiilini, halk fiilinden de “Hálık” ismiyle müsemmâ bir Zât’ın vücûb-i vücûd ve vahdetini isbât eder. Böylece, tevhîd hakíkatini ders verir.

Hem insânı göz ve kulak, akıl ve kalb gibi pek çok maddî ve ma‘nevî kıymetdâr âlât ve cihâzâtla techîz etmek ve bütün dünyâyı ona müsahhar etmek, elbette bir teklîfî iktizá eder. Bu teklîf ise, bi’z-zarûre haşri iltizâm eder. Zîrâ, haşir ve neşir, hesâb ve kitâb, cezâ ve mükâfât olmazsa; mazlûm ile zálim, mü’min ile kâfir, mutí‘ ile ásí aynı seviyede kalacaktır. Bu ise, Ádil-i Mutlak’ın şe’n-i merhamet ve keremine aslâ ve kat‘á yakışmaz. O Zât-ı Akdes, haşri getirmemek 

Lügat: muhteviyyât, merhamet, muhammed, nübüvvet, elbette, udre(t), übüvvet, binâen, nebiyy, nisbet, kâfir