Hayır, aslâ ve kat‘á! Demek, insân, öldükten sonra haşir sabâhında bir daha diriltilecektir. Bidâyeten onu topraktan yaratıp ihyâ eden kim ise, O’dur ki, onu ölümle toprağa koyar, tekrâr oradan çıkarır. Öyle ise, haşir ve neşir haktır.

İşte, Kur’ân-ı Mu‘cizu’l-Beyân, böyle çok basît bir üslûb ile haşr-i cismânîyi akla takrîb eder.

Hem bu âyet-i kerîme تَنْتَشِرُونَ kelimesiyle ifâde eder ki; mâdem bu dünyâda topraktan yaratılıp yeryüzünde intişâr edip dağıldınız. Aynen öyle de, İsrâfîl (as)’ın Súr’a üfürmesiyle, aynen ilk yaratılışınız gibi kabirlerinizden çıkarılarak hesâb için haşir meydânında intişâr edip dağılacaksınız. Mâdem bu dünyâda bu şekilde neşir oldunuz. Öyle ise, âhiretteki haşir ve neşriniz de kesindir.

Evet, bu âyet-i kerîme, تَنْتَشِرُونَ kelimesiyle haşr-i cismânîyi hátıra getirir. “Mâdem bu dünyâda neşir oldunuz. Öyle ise haşriniz kesindir.” Neşirden haşri hátıra getirir. “Mâdem dağıldınız, mutlaka toplanırsınız” demekle, haşrin vukú‘ bulacağına işâret ediyor.

Âyet-i kerîme تُرَابٍ  ta‘bîriyle ifâde eder ki; toprak bir tek maddedir. Bir tek maddeden nev-ı beşer adedince bu kadar ayrı ayrı súretleri vücûda getirmeye kimin gücü yeter? Câmid toprağın mı? Şuúrsuz unsurların mı? Sağır tabîatın mı? Áciz ve fakír esbâbın mı? Bir tek maddeden bu kadar ayrı ayrı a‘zá-yı insâniyyeyi halk etmek beşerin işi midir? Hâşâ ve kellâ! Madde bir olduğu hâlde, súretler hadd ü hesâba gelmez. Madde bir, a‘zá-yı insânî mütenevvi‘dir. Bu, hem vücûb-i vücûdu, hem de tevhîdi isbât eden bir delîldir.

Hem siz, o bir tek madde olan topraktan yaratılıp súretçe biribirinize benzemediğiniz gibi; sâir mahlûkáta da benzemiyorsunuz. Bakın! Birden bire o toprak, beşer oldu da, niçin başka bir mahlûk olmadı? Hâlbuki, toprak, bütün mevcûdâtın bünyesinde mevcûddur. O topraktan inek, sinek, nebât, güneş, ay, yıldız olabilirdiniz. Birden bire kuvve-i müdrike sáhibi, hareket eden birer beşer oldunuz. Bu tercîh nereden geliyor? Demek, Mürîd ismiyle müsemmâ bir Zât vardır ki; her bir insâna ayrı bir súret veriyor. Nev-ı beşeri de sâir mahlûkáttan temyîz ve tefrîk ediyor.

Âyet-i kerîmede geçen خَلَقَكُمْ cümlesiyle, mes’ele biraz daha derinleşiyor. 

Şöyle ki; خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ “Sizi topraktan yarattı.” 

Lügat: kuvve-i müdrike, bidâyeten, bidâyet, hareket, kelime, âhiret, âhire, şekil