ma‘nâsındadır. Yoksa, “Cinler saf ateşten, melekler de sâdece nûr unsurundan yaratılmıştır” demek değildir. Onlarda da diğer unsurlar mevcûddur.

O hâlde, âyet-i kerîmede geçen تُرَابٍ kelimesinden murâd, saf toprak değildir. Dört unsurun mecmûu olan topraktır. Zîrâ, insânın yaratılışında su, toprak, havâ ve harâret denilen dört unsur mevcûddur. Bununla berâber, insânda toprak unsuru sudan daha fazla olduğu için âyet-i kerîme تُرَابٍ kelimesini zikretmiştir.

 “Ve her diri şeyi, sudan yarattık” [187] âyet-i kerîmesinde ise, insânın vücûdunu teşkîl eden dört unsurdan biri olan su unsuru nazara verilmektedir.

Hem bu âyet-i kerîmede geçen مِنَ الْمَاۤءِ  kelimesinin bir ma‘nâsı da, insânın yaratıldığı madde olan menidir.

Hem “Ve her diri şeyi, sudan yarattık” âyet-i kerîmesinin lafzı, her ne kadar umûmiyyeti ifâde ediyorsa da; ancak âyetin bu umûmîliğini tahsís edecek karîneler mevcûddur. Çünkü, delîlin maksada daha yakın olabilmesi için, mutlaka görülür ve hissedilir cinsten olması gerekir. İşte buna binâen, meleklerin nûrdan, cinlerin dumansız ateşten, Hz. Âdem’in topraktan yaratılması, âyetin bu umûmî káidesinin dışında kalır. Çünkü, kâfirler, bunlardan hîç birini görmemişlerdir. Hâlbuki, bu âyet-i kerîmenin baş kısmında, أَوَ لَمْ يَرَ الَّذ۪ينَ كَفَرُوۤا “İnkâr edenler görmezler mi?” buyruluyor. Onların gördükleri, diri olan her şeyin sudan yaratılmış olmasıdır.

Demek, bu iki âyet-i kerîme arasında bir tezâd yoktur. اِذَٓا اَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ âyet-i kerîmesinin ifâdesiyle, Elláh (cc) sizi topraktan yarattıktan sonra, siz birden bire gören, işiten, düşünen bir insân olursunuz ve füc’eten yeryüzüne dağılırsınız. Ya‘nî, cansız, şuúrsuz bir toprak, izn-i İlâhî ile birden bire gören, işiten, düşünen bir varlık haline gelir.

Evet, cansız, câmid, şuúrsuz, kör, sağır olan bir topraktan acûbe-i hılkat olan insânı yaratan bir Sáni-ı Hakîm, hîç mümkün müdür ki; ölüm ile onu ebedî olarak i‘dâm etsin? Bu, O’nun nihâyetsiz hikmet ve rahmetine muvâfık düşer mi?