Demek, buradaki neşir, âhiretteki haşre işâret ediyor.

ON İKİNCİ MES’ELE

Bu âyet-i kerîmede geçen اِذَٓا اَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ cümlesindeki اِذَا müfâcee içindir. Kur’ân bu kelime ile şöyle bir ders verir: “O kadar azametinizle berâber füc’eten, birden bire birer beşer olarak yeryüzüne dağıldınız. Dünyâya gelip intişâr etmeniz öyle sür‘atle oluyor ki, sanki bir ânlıktır. Sizi dünyâya sür‘atle getirip neşreden bir kudret, elbette haşir sabâhında sizi kabirlerinizden sür‘atle çıkarıp mahşerde cem‘ edecektir.”

Bu âyetin ifâde ettiği ma‘nânın azametini anlamak için, sâdece şu ândaki beşeriyyetin intişârını düşünme; bütün nev-ı beşeri birden düşün. Hz. Âdem (as)’dan şimdiye kadar bütün nev-ı beşerin yeryüzündeki intişârını birden nazara al. O günden bugüne kadar yeryüzü hadsiz efrâd-ı beşeriyye ile nasıl şenlendi? Düşün! Sanki bu intişâr, ânî ve füc’î oldu. Bize göre zamân mefhûmu vardır. Azamet-i İlâhiyyeye göre, bir sudan yaratılan insânlar sür‘atle yeryüzüne dağıldı, her yeri şenlendirdi. Daha sonra yine sür‘atle ayrılıp gitti.

Bu âyet-i kerîme, hem hâl-i hâzırdaki insânların vücûd ve intişârlarını nazara veriyor. Hem Hz. Âdem (as)’dan şimdiye kadar umûm nev-ı beşeri nazara veriyor. Hem de her ferd-i insânı nazara veriyor. Zîrâ, her ferd-i insân da bir damla sudan yaratılıp, yeryüzünde intişâr ediyor. Bir önceki asrın insânları yeryüzünde neşrolup gitti. Yerlerine bir sonraki asrın insânları gelip intişâr etti. Kıyâmet’e kadar gelecek bütün insânlar, bir tek insânın, Hz. Âdem (as)’ın belinden nasıl birden bire gelişip yeryüzüne dağılıyor. Düşün!

Demek,  ثُمَّ اِذَا اَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ  cümlesi, üç noktayı birden ifâde eder:

Birincisi: Her ferde hıtábdır.

İkincisi: Her asırda yaşayan insânlara hıtábdır.

Üçüncüsü: Hazret-i Âdem’in umûm nesline hıtábdır.

خَلَقَكُمْ  cümlesinde geçen كُمْ muhátab zamîrinin merciı kim ise, intişâr

Lügat: beşeriyyet, elbette, udre(t), birinc, hadsiz, kelime, âhiret, âhire