O hâlde, beşeriyyet, idrâk iledir; hareketle değildir. İşte, bu ma‘nâyı ifâde etmek için بَشَرٌ kelimesi zikredilmiştir.

Bu iki kuvvenin, ya‘nî idrâk ve hareket kuvvelerinin topraktan elde edilmiş olması, acîb bir hâldir. Zîrâ, toprak kesîf ve cansızdır. Elbette, kesîf ve cansız olan bir madde, idrâk sáhibi bir mahlûkun vücûduna medâr olamaz. İnsân gibi hareket hâlinde olan bir varlığın, sakíl ve sâkin sıfatlarına sáhib bir topraktan halk ve îcâdı da elbette taaccübe şâyândır.

SEKİZİNCİ MES’ELE

  ثُمَّ اِذَاۤ اَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ

cümlesinde geçen ثُمَّ kelimesi, “terâhí” içindir. İnsânın tedrîcî olarak yaratıldığını, hâlden hâle tavırdan tavra geçtiğini ifâde eder. Meselâ; nutfeden alakaya, alakadan mudğaya, mudğadan ızáma, ızámdan lahm-i mahsúsa, lahm-i mahsústan hılkat-i insâniyyeye kadar olan etvâr-ı insâniyye bu kelime ile ifâde edilmiştir.

اِذَا kelimesi ise “müfâcee” içindir. Bu kelime ise, insânın mezkûr etvârı ile bir beşer olarak yeryüzünde intişârı arasında bir fâsıla geçmeden vücûda geldiğini ifâde eder. Ya‘nî, ana rahmindeki etvârını tamâmladıktan hemen sonra dünyâya gönderildiğini beyân eder. Bu ise, nihâyetsiz bir ilim ve kudret sáhibinin vücûb-i vücûd ve vahdetine delâlet eder.

DOKUZUNCU MES’ELE

Bu âyet-i kerîmede tertîb ve mühleti ifâde eden ثُمَّ harfi ile müfâceeyi ifâde edenاِذَا  harfi, ma‘nâ i‘tibâriyle biribirine zıd olduğu hâlde, berâber zikredilmiştir. Hâlbuki, bu tezâd, ma‘nâya halel vermemiş ve aralarındaki münâsebeti bozmamıştır. Zîrâ, ثُمَّ harfi, ana rahmindeki cenînin gizli ve zamâna bağlı olarak vücûda gelen etvârını beyân eder.اِذَا  harfi ise, ana rahminde teşekkül eden insânın, hemen dünyâya gönderilişini ifâde eder. İnsânlar için, annenin cenîni vaz‘ etmesi ise, ana rahmindeki cenînin etvârından daha záhirdir.

Lügat: beşeriyyet, teşekkül, elbette, hareket, taaccüb, udre(t), gönder, kelime, mezkûr