Âyet; “tekvînî ve teklîfî (teşrîí)” olmak üzere ikiye ayrılır. Vücûb-i vücûd ve vahdet-i İlâhiyyeye delâlet eden kâinâttaki âyetlere “tekvînî âyetler” denir. Tekvînî âyetler, irâde ve kudret sıfatından gelmiştir. “Teklîfî âyetler” ise; Kur’ân, Tevrât, İncîl, Zebûr ve suhuflarda mevcûd olan âyetlerdir. Bunlar ise, kelâm sıfatından gelmiştir.

İKİNCİ MES’ELE

Âyet-i kerîmede geçen, وَمِنْ اٰيَاتِه۪ٓ “O’nun ba‘zı âyetlerindendir” ifâde eder ki; kâinâtta Cenâb-ı Hakk’ın vücûb-i vücûd ve vahdetinin ve haşri getireceğinin pek çok âyetleri vardır. Bu âyet-i kerîmede serd edilen delîller, onlardan bir kaçıdır.

Âyet-i kerîmede  وَمِنْ اٰيَاتِه۪ٓ ifâdesinin takdîm edilmesi ifâde eder ki; Kur’ân, mevcûdâttan, mevcûdât hesâbına bahsetmez. Belki, esmâ-i İlâhiyyenin âyinesi ve âhiretin mezraası ve nümûnesi olması hasebiyle onlardan bahseder. Ya‘nî, mevcûdâta ma‘nâ-yı ismîyle değil; ma‘nâ-yı harfîyle bakar. Onları, tevhîd ve haşrin delîli olarak zikreder.

Kur’ân’ın hedefi, mevcûdâtın birer âyet-i İlâhiyye olduğunu ta‘lîm etmektir. Onların mâhiyyetlerinden bahsetmek değildir.

Kur’ân, وَمِنْ اٰيَاتِه۪ٓ ifâdesinin takdîmi ile nev-ı beşere ihtár eder ki: “Sakın yanlışa girmeyin. Sâdece maddî hılkatinize hasr-ı nazar etmeyin. Bu âyeti okurken, hemen hılkatinizde tezáhür eden halk fiilinden Hálık ismine intikál edin!”

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ٓ ifâdesinde geçen مِنْ harfi, “ibtidâ” ma‘nâsında olsa şu ma‘nâyı ifâde eder: “Mevcûdâtın zuhûrunun sebebi, tevhîd ve haşre âyet olmalarıdır. Mevcûdât, bu maksad için yaratılmıştır. Ya‘nî, mevcûdât, zî-şuúr olanlara tevhîd ve haşri ders veren birer âyettir.”

ÜÇÜNCÜ MES’ELE

Bu âyet-i kerîmede geçen اَنْ masdariyyedir. Buna göre,  اَنْ خَلَقَكُمْ ifâde-