cesed ve rûh berâber tadacağı gibi; Cehennem’deki şekávet ve azâbı dahi, cesed ve rûh berâber hissedecektir. Cennet’e dâir olan “28. Söz” adlı eserde geçen konu ile alâkalı suâl ve cevâbı aynen neklediyoruz:

“Suâl: Kusúrlu, noksániyyetli, mütegayyir, karârsız, elemli cismâniyyetin ebediyyetle ve Cennet’le ne alâkası var? Mâdem rûhun álî lezâizi vardır, ona kâfîdir. Lezâiz-i cismâniyye için, bir haşr-i cismânî neden îcâb ediyor?

“Elcevâb: Çünkü, nasıl toprak suya, havâya, ziyâya nisbeten kesâfetli, karanlıklıdır; fakat masnûát-ı İlâhiyyenin bütün envâına menşe’ ve medâr olduğundan bütün anâsır-ı sâirenin ma‘nen fevkıne çıktığı gibi; hem kesâfetli olan nefs-i insâniyye, sırr-ı câmiıyyet i‘tibâriyle, tezekkî etmek şartıyla bütün letáif-i insâniyyenin fevkıne çıktığı gibi; öyle de, cismâniyyet, en câmi‘, en muhît, en zengin bir âyine-i tecelliyyât-ı esmâ-i İlâhiyyedir. Bütün hazâin-i rahmetin müddeharâtını tartacak ve mîzâna çekecek âletler, cismâniyyettedir. Meselâ: Dildeki kuvve-i zâika, rızk zevkınde envâ-ı mat‘úmât adedince mîzânlara menşe’ olmasaydı; her birini ayrı ayrı hissedip tanımazdı, tadıp tartamazdı.

“Hem ekser esmâ-i İlâhiyyenin tecelliyyâtını hissedip bilmek, zevk edip tanımak cihâzâtı, yine cismâniyyettedir. Hem gáyet mütenevvi‘ ve nihâyet derecede ayrı ayrı lezzetleri hissedecek isti‘dâdlar, yine cismâniyyettedir. Mâdem şu kâinâtın Sáni’ı, şu kâinâtla bütün hazâin-i rahmetini tanıttırmak ve bütün tecelliyyât-ı esmâsını bildirmek ve bütün envâ-ı ihsânâtını tattırmak istediğini; kâinâtın gidişâtından ve insânın câmiıyyetinden, -On Birinci Söz’de isbât edildiği gibi- kat‘í anlaşılıyor. Elbette şu seyl-i kâinâtın bir havz-ı ekberi ve bu kâinât tezgâhının işlediği mahsúlâtın bir meşher-i a‘zamı ve şu mezraa-i dünyânın bir mahzen-i ebedîsi olan dâr-ı saádet, şu kâinâta bir derece benzeyecektir. Hem cismânî, hem rûhânî bütün esâsâtını muhâfaza edecektir. Ve o Sáni-ı Hakîm ve o Ádil-i Rahîm; elbette cismânî âletlerin vezáifine ücret olarak ve hidemâtına mükâfât olarak ve ibâdât-ı mahsúsalarına sevâb olarak, onlara lâyık lezâizi verecektir. Yoksa, hikmet ve adâlet ve rahmetine zıd bir hâlet olur ki, hîç bir cihetle O’nun cemâl-i rahmetine ve kemâl-i adâletine uygun değildir, kábil-i tevfîk olamaz.” [175]

Evet, o Zât-ı Muhyî, her bahâr mevsiminde bir kısım mevcûdâtı (ağaç ve otların kökleri gibi) aynıyla iáde ediyor. Bir kısmını da (yaprak ve meyveler gibi) 

Lügat: kuvve-i zâika, cehennem, nisbeten, elbette, birinc, ediyye, gayyir, hikmet, mevsim, meşher, nisbet, tezgâh, simin