misliyle iáde ediyor. Hangi çeşit iáde olursa olsun, alâ külli hâl, iáde olunan ceseddir. Bütün bunlar, haşr-i cismânînin vukúuna birer delîldir. O hâlde, bu kadar hadsiz nümûneleri bulunan haşr-i cismânîyi inkâr etmek, kâinâtı ve onda tezáhür eden ihyâ ve imâte fiillerini inkâr etmek demektir. Mâdem álemdeki ihyâ ve imâte fiilleri inkâr edilemiyor; öyle ise, haşr-i cismânîyi de inkâr etmemek gerektir. Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan “Risâle-i Nûr”un “Sözler” adlı eserinde şöyle buyruluyor:

“Hem hayvân ve nebât nev‘lerinde üç yüz binden ziyâde haşir ve neşir ve Kıyâmet-i nev‘ıyyeyi her bahârda müşâhede ediyor. İşte bu kadar emârât ve işârât-ı haşriyye ve bu kadar alâmât ve rumûzât-ı neşriyye elbette Kıyâmet-i kübrânın tereşşühâtı hükmünde, o haşre işâret ediyorlar. Bir Sáni-ı Hakîm tarafından nev‘lerde böyle Kıyâmet-i nev‘ıyyeyi, ya‘nî bütün nebâtât köklerini ve bir kısım hayvânları aynen bahârda ihyâ etmek ve yaprakları ve çiçekleri ve meyveleri gibi sâir bir kısım şeyleri aynıyla değil, misliyle iáde ederek bir nev‘í haşir ve neşir yapmak; her bir şahs-ı insânîde Kıyâmet-i umûmiyye içinde bir Kıyâmet-i şahsiyyeye delîl olabilir. Çünkü, insânın bir tek şahsı, başkasının bir nev‘ı hükmündedir. Zîrâ, fikir nûru, insânın âmâline ve efkârına öyle bir genişlik vermiş ki, mâzí ve müstakbeli ihâta eder. Dünyâyı dahi yutsa tok olmaz. Sâir nev‘lerde ferdlerin mâhiyyeti cüz’iyyedir, kıymeti şahsıyyedir, nazarı mahdûddur, kemâli mahsúrdur, lezzeti ve elemi ânîdir. Beşerin ise mâhiyyeti ulviyyedir, kıymeti gáliyyedir, nazarı ámmdır, kemâli hadsizdir, ma‘nevî lezzeti ve elemi kısmen dâimîdir. Öyle ise, bi’l-müşâhede, sâir nev‘lerde tekerrür eden bir çeşit Kıyâmetler ve haşirler; şu Kıyâmet-i kübrâ-yı umûmiyyede, her şahs-ı insânî aynıyla iáde edilerek haşredilmesine remz eder, haber verir.” [176]

“Mesnevî-i Nûriyye” adlı eserde ise şöyle deniliyor:

“Evet, bi’l-hássa Arz’ın ihyâsında, her sene üç yüz binden fazla sâha-i vücûda getirilen mahlûkátın nev‘lerinde haşir ve neşirler vardır. Lâkin, bilinmez bir hikmete binâen, şu haşir ve neşirlerin ekserîsinde iáde edilen emsâl aralarındaki misliyyet o kadar ayniyyete karîbdir ki, ‘Hemen hemen, dirilen evvelkinin ne aynı ve ne gayrıdır’ denilebilir. Her ne ise, misliyyet, ayniyyet mevzú-ı bahis değildir. Her nasıl olursa olsun, o haşir neşirler beşerin sühûlet-i haşrine delâlet ettikleri gibi, beşerin haşrine 

Lügat: ayniyyet, tekerrür, ayniyye, elbette, mesnevî, binâen, hadsiz, hikmet, inkâr, lâkin