Hem ölmüş, kurumuş koca Arz’ın ihyâsında ve o ihyâ fiili içinde her biri, beşer haşri gibi acîb dört yüz bin çeşit mahlûkátın birden haşredilip neşredilmesinde kudret sıfatıyla berâber ilim sıfatı da görünüyor. Zîrâ, her bahâr mevsiminde haşr ve neşr olan o dört yüz bin nebâtât ve hayvânât táifeleri, nihâyet derecede karışık ve ihtilât içinde iken nihâyet derecede imtiyâz ve tefrîk ile biribirlerinden ayrılıyor. Bu ise muhît bir ilmi gösteriyor. Demek, Muhyî ismi, ilim sıfatını iktizá eder. İlmi olmayan, bu ihyâ fiiline sáhib çıkamaz.

Hayât, kudret ve ilim sıfatlarının tesbîtinden sonra diğer sıfatlar, ya‘nî sem‘, basar, irâde ve kelâm sıfatları bedâheten anlaşılır. Zîrâ, mevcûdâtı görmeyen, sesini işitmeyen, irâde sáhibi olmayan, her biriyle ma‘nen konuşmayan, böyle bir tasarruf ve icrââtta bulunamaz. Demek, Muhyî ismi, yedi sıfât-ı sübûtiyyeyi iktizá eder. 

Evet, o Zât-ı Akdes, sem‘ ve basar sıfatlarıyla muttasıftır. Her şeyle her şeyi görür ve her sesi işitir, hîç bir şey O’ndan gizlenemez. Hîç kimsenin hâli O’na gizli kalamaz. [168] Mâdem álemde, husúsan nev-ı beşer içinde zulüm ve hakáret eksik olmuyor. Elbette, o Zât-ı Semî-ı Basír, o zálimlerin zulmünü görür, mazlûmların âhını işitir. Mâdem zálim izzetinde, mazlûm zilletinde kalıp bu dünyâdan göçüp gidiyorlar. Öyle ise, bir dâr-ı mükâfât ve mücâzât olacak, zálim zulmünün cezâsını, mazlûm da çektiklerinin mükâfâtını görecektir. Demek, sem‘ ve basar sıfatları, haşr-i cismânîyi bi’z-zarûre iktizá ederler.

Hem o Zât’ın irâde ve kelâm sıfatları da haşri iktizá eder. Bütün tekvînî emirler “irâde” sıfatından, bütün teklîfî emirler ise “kelâm” sıfatından gelmektedir. Elbette, tekvînî ve teklîfî emirlere riáyet edenlerle etmeyenler biribirlerinden tefrîk edilecektir. Mâdem bu dünyâda bu tefrîk hakíkati mümkin olmuyor. Öyle ise, bu iki gürûhun tefrîk edileceği bir gün gelecek, iyiler Cennet’e, kötüler Cehennem’e girmek súretiyle álem tamâmen tasfiye edilecektir. [169]

Demek, yedi sıfât-ı sübûtiyye sáhibi olan Muhyî ismiyle müsemmâ bir Zât, her bahâr mevsiminde dört yüz bin çeşit nebâtât ve hayvânât táifelerini kolayca ihyâ ettiği gibi; bir nev‘ olan insânları da haşirde gáyet sühûletle ihyâ eder. 

Lügat: cehennem, tasarruf, elbette, tasfiye, udre(t), mevsim, zillet, simin