nu hükmünde bir ziyâ, bir tiryâktır. Elvân-ı seb‘a, ziyâda; ve muhtelif edviyeler, tiryâkta nasıl ki mümtezicen bulunur. Öyle de, ‘hayât’ dahi, pek çok sıfâttan yapılmış bir hakíkattır. O hakíkattaki sıfatlardan bir kısmı, duygular vâsıtasıyla inbisât ederek inkişâf edip ayrılırlar. Kısm-ı ekserî ise hissiyyât súretinde kendilerini ihsâs ederler. Ve hayâttan kaynama súretinde kendilerini bildirirler.

“Hem hayât, kâinâtın tedbîr ve idâresinde hükümfermâ olan rızk ve rahmet ve ınâyet ve hikmeti tazammun ediyor. Gûyâ hayât onları arkasına takıp, girdiği yere çekiyor. Meselâ hayât bir cisme, bir bedene girdiği vakit; Hakîm ismi dahi tecellî eder, hikmetle yuvasını güzelce yapıp tanzím eder. Aynı hâlde Kerîm ismi de tecellî edip, meskenini hâcâtına göre tertîb ve tezyîn eder. Yine aynı hâlde Rahîm isminin cilvesi görünüyor ki, o hayâtın devâm ve kemâli için türlü türlü ihsânlarla taltíf eder. Yine aynı hâlde Rezzâk isminin cilvesi görünüyor ki, o hayâtın bekásına ve inkişâfına lâzım maddî, ma‘nevî gıdâları yetiştiriyor. Ve kısmen bedeninde iddihár ediyor. 

"Demek, hayât bir nokta-i mihrâkıyye hükmünde; muhtelif sıfât biribiri içine girer, belki biribirinin aynı olur. Gûyâ, hayât tamâmıyla hem ilimdir, aynı hâlde kudrettir, aynı hâlde de hikmet ve rahmettir ve hâkezâ... İşte, hayât bu câmi‘ mâhiyyeti i‘tibâriyle şuûn-i zâtiyye-i Rabbâniyyeye âyinedârlık eden bir âyine-i Samediyyettir. İşte bu sırdandır ki: Hayy-ı Kayyûm olan Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd, hayâtı pek çok kesretle ve mebzûliyyetle halk edip, neşir ve teşhîr eder. Ve her şeyi hayâtın etrâfına toplattırıp, ona hizmetkâr eder. Çünkü, hayâtın vazífesi büyüktür. Evet, Samediyyetin âyinesi olmak kolay bir şey değil, ádî bir vazífe değil.

“İşte, göz önünde her vakit gördüğümüz bu hadd ü hesâba gelmeyen yeni yeni hayâtlar ve hayâtların asılları ve zâtları olan rûhlar, birden ve hîçten vücûda gelmeleri ve gönderilmeleri, bir Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd ve Hayy-ı Kayyûm’un vücûb-i vücûdunu ve sıfât-ı kudsiyyesini ve esmâ-i hüsnâsını; lemeátın Güneş’i gösterdiği gibi gösteriyorlar. Güneş’i tanımayan ve kabûl etmeyen adam, nasıl gündüzü dolduran ziyâyı inkâr etmeye mecbûr oluyor. Öyle de: Hayy-ı Kayyûm, Muhyî ve Mümît olan Şems-i Ehadiyyeti tanımayan adam, zemînin yüzünü, belki mâzí ve müstakbeli dolduran zî-hayâtların vücûdunu inkâr etmeli ve yüz derece hayvândan aşağı düşmeli. Hayât mertebesinden düşüp câmid bir câhil-i echel olmalı.” [163]

Mâdem kâinâtta hayât var ve her şey, hayâta hizmet etmektedir. Hem hayât 

Lügat: ehadiyyet, hizmetkâr, tazammun, mertebe, udre(t), ediyye, edviye, gönder, hikmet, hizmet, inkâr, vâcib