“Bir kimse ki; küfür ve dalâlet sebebiyle ma‘nen ölü iken, îmân ve táat vâsıtasıyla onu   ma‘nen  diriltmişiz.” [160]

İKİNCİ MAKÁM-I ÁLÎ OLAN MAKÁM-I

 SIFÂT-I İLÂHİYYENİN ÎZÁHI

Bu makámda îzáh edilecek sıfât-ı İlâhiyyeden murâd, yedi sıfât-ı sübûtiyyedir. Cenâb-ı Hakk’ın, sıfât-ı sübûtiyye, bâ-husús hayât sıfatı makámından ve Hayy ve Muhyî isimlerinin tecellîsinin yüksek makámından tevhîde ve haşre gidecek bir yol vardır. Mâdem Elláh, yedi sıfât-ı sübûtiyye, husúsan hayât sáhibidir. Öyle ise, haşr-i cismânî haktır. Zîrâ, bu sıfatlar, lüzûm derecesinde âhireti iktizá ve vücûb derecesinde bâkí bir álemi istilzâm ve zarûret derecesinde mükâfât ve mücâzât için haşir ve neşri isterler. Sıfât-ı sübûtiyyeyi kabûl eden bir insân, zarûreten “Haşir vardır” deyip îmân edecektir.

 يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَيُحْيىِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَاۜ وَكَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ۟

“Elláhu Teálâ, ölüden diriyi çıkarır ve diriden ölüyü çıkarır ve yeri ölümünden sonra diriltir. İşte, siz de kabirlerinizden öylece çıkarılacaksınız” [161] âyet-i kerîmesi, yedi sıfât-ı sübûtiyyeyi, bâ-husús yedi sıfâtın menbaı olan hayât sıfatını isbât eder. Hayât sıfatı ise, Hayy ve Muhyî isimleriyle müsemmâ bir Zât’ın vücûb-i vücûd ve vahdetine delâlet eder. Cenâb-ı Hakk’ın bu yedi sıfâtı, husúsan hayât sıfatı haşirsiz olmaz. Hayy ve Muhyî isimleri haşri iktizá eder.

Demek, bu “İkinci Makám-ı Álî”, yedi sıfât-ı sübûtiyye makámıdır ki; bu yedi sıfât, haşirsiz olmaz, zarûreten haşri iktizá eder.

Evet, sıfât-ı seb‘anın ana menbaı, hayâttır. Sâir sıfât-ı sübûtiyye, hayât sıfatı içinde dâhıldir. Diğer sıfatlar, ancak bu sıfatla tezáhür eder. Çünkü, hayâtı olmayanın görmesi, işitmesi, konuşması, irâdesi, ilmi, kudreti olamaz. Demek, hayât, yedi sıfâtın memzûcudur.  Ta‘bîr-i diğerle, hayât demek; sem‘, basar