الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَاۜ وَكَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ۟

âyet-i kerîmesiyle, Cenâb-ı Hakk’ın “ihyâ ve imâte” fiillerini nazar-ı beşere arz eder. Bu ihyâ ve imâte fiilleri netîcesinde hadsiz mahlûkát vücûda gelip bir müddet kaldıktan sonra vefât eder. Bu ef‘ál-i Rabbâniyye başta ilim, irâde ve kudret olmak üzere esmâ ve sıfât-ı İlâhiyyeye delâlet etmekle delâil-i tevhîdi gözler önüne serer. Hemen arkasından, “Böyle esmâ ve sıfât-ı kâmile ile muttasıf olan bir Zât-ı Kadîr, elbette haşri de getirebilir” diye haşir ve neşrin delâilini akıl gözüne isbât eder.

Hem mezkûr ef‘ál ve o ef‘álin netîcesinde meydâna gelen âsârın ma‘nâları, bu âyetin fezlekesi olan وَكَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ۟ cümlesinde tayyedilmiştir. Şöyle ki; bi’l-müşâhede ölüden diriyi, diriden de ölüyü çıkaran bir Zât-ı Kadîr, elbette nev-ı beşeri de öldürdükten sonra haşir sabâhında tekrâr topraktan diri olarak çıkarabilir. Zîrâ, bu ihyâ ve imâte fiilleri, aynen dünyâda gördüğümüz ihyâ ve imâte fiillerinin benzeridir. Burada bunu yapmaya kádir olan, orada onu yapmaya da kádirdir. Zîrâ, dünyâdaki imâte ve ihyâ fiilleri, Kıyâmet ve âhiretteki imâte ve ihyâ fiillerinin ma‘nâsını tazammun ediyor. “Risâle-i Nûr”un “Sözler” adlı eserinde Kur’ân’ın bu üslûbu şöyle îzáh edilmektedir:

“Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân, âyetlerin hátimelerinde gáliben ba‘zı fezlekeleri zikreder ki; o fezlekeler, ya esmâ-i hüsnâyı veyâ ma‘nâlarını tazammun ediyor veyâhúd aklı tefekküre sevk etmek için akla havâle eder veyâhúd makásıd-ı Kur’âniyyeden bir káide-i külliyyeyi tazammun eder ki, âyetin te’kîd ve te’yîdi için fezlekeler yapar.” [159]

ÂYET-İ KERÎMEDE MEVCÛD OLAN EDEBÎ SAN‘ATLAR

Bu âyet-i kerîmede “istiáre” san‘atı vardır. Mü’min “diri”ye, kâfir “ölü”ye benzetilmiştir. Gelecek âyet-i kerîme, bu hakíkati ifâde etmektedir:

أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ

Lügat: tazammun, tefekkür, elbette, fezleke, udre(t), hadsiz, mezkûr, âhiret, kâfir, kâmil, âhire, âmile