“Evet, hudûs hakíkatı kâinâtı istîlâ etmiş. Çoğunu göz görüyor, diğer kısmını akıl görüyor. Çünkü, gözümüzün önünde her sene güz mevsiminde öyle bir álem vefât eder ki; her birisinin hadsiz efrâdı bulunan ve her biri zî-hayât bir kâinât hükmünde olan yüz bin nev‘í nebâtât ve küçücük hayvânât, o álem ile berâber vefât ederler. Fakat, o kadar intizám ile bir vefâttır ki; haşir ve neşirlerine medâr olan ve rahmet ve hikmetin mu‘cizeleri, kudret ve ilmin hárikaları bulunan çekirdekleri ve tohumları ve yumurtacıkları bahârda yerlerinde bırakıp, defter-i a‘mâllerini ve gördükleri vazífelerin programlarını onların ellerine vererek, Hafîz-i Zü’l-Celâl’in himâyesi altında, hikmetine emânet eder; sonra vefât ederler. Ve bahâr mevsiminde, haşr-i a‘zamın yüz bin misâli ve nümûne ve delîlleri hükmünde olarak o vefât eden ağaçlar ve kökler ve bir kısım hayvâncıklar, aynen ihyâ ve diriliyorlar. Ve bir kısmının dahi, kendi yerlerinde emsâlleri ve aynen onlara benzeyenleri îcâd ve ihyâ olunuyor. Ve geçen bahârın mevcûdâtı, işledikleri amellerin ve vazífelerin sahîfelerini i‘lânât gibi neşredip, وَ اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ âyetinin bir misâlini gösteriyorlar.

“Hem hey’et-i mecmûa cihetinde, her güzde ve her bahârda büyük bir álem vefât eder ve tâze bir álem vücûda gelir. Ve o vefât ve hudûs, o kadar muntazam cereyân ediyor ve o vefât ve hudûsta, gáyet intizám ve mîzânla o kadar nev‘ílerin vefiyyâtları ve hudûsları oluyor ki; gûyâ dünyâ öyle bir misâfirhánedir ki, zî-hayât kâinâtlar ona misâfir olurlar ve seyyâh álemler ve seyyâr dünyâlar ona gelirler, vazífelerini görürler, giderler. İşte, bu dünyâda böyle hayâtdâr dünyâları ve vazífedâr kâinâtları kemâl-i ilim ve hikmet ve mîzânla ve müvâzene ve intizám ve nizámla ihdâs ve îcâd edip Rabbânî maksadlarda ve İlâhî gáyelerde ve Rahmânî hizmetlerde kadîrâne isti‘mâl ve rahîmâne istihdâm eden bir Zât-ı Zü’l-Celâl’in vücûb-i vücûdu ve hadsiz kudreti ve nihâyetsiz hikmeti, bi’l-bedâhe güneş gibi, akıllara görünüyor.” [158]

ON BEŞİNCİ ÜSLÛB: Kur’ân-ı Hakîm, i‘câzkâr beyânâtıyla Sáni-ı Zü’l-Celâl’in ef‘ál ve eserlerini nazara karşı serer, basteder. Sonra o âsâr ve ef‘álinde haşir ve tevhîd gibi bir makásıd-ı asliyye-i Kur’âniyyeyi isbât eder.

 İşte, Kur’ân,

 يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَيُحْيىِ

Lügat: muntazam, cereyân, program, udre(t), hadsiz, hikmet, hizmet, mevsim, simin, sinin