tarlası, Cennet ve Cehennem’in birer nümûnesi olarak gösterir, bununla haşri ve âhireti isbât eder” hakíkatini şöyle hulâsa eder: Mahlûkát, Cenâb-ı Hakk’ın ihyâ fiiline mazhar olup şu dâr-ı imtihâna gönderiliyor. Her bir mahlûkun burada kendisine mahsús bir vazífesi ve hizmeti vardır. Vazífe ve hizmetini itmâm edenler, mükâfâtlarını almak üzere dâr-ı âhirete intikál olunuyorlar. Vazífesini su-i isti‘mâl edenler ise, cezâlarını çekmek için dâr-ı ukbâya sevk olunuyorlar.

O hâlde, bu dünyâ, mevcûdât için âhiretin bir tarlası hükmündedir. Buradaki bütün ef‘ál, etvâr ve harekâtın netîcesi, dâr-ı beká olan âhiret álemidir. Mevcûdât, orada mahsúlât veriyor.

Hem her bir mahlûk ve mevcûd, Cennet veyâ Cehennem’in birer nümûnesidir. Oradan gelmiş, dâr-ı imtihân kapanınca yine imâte fiiline mazhar olup oraya dönecektir.

İşte Kur’ân, mevcûdât-ı álemi böyle mütálea etmekle, haşir ve âhiret rüknünü isbât eder.

Hem Kur’ân, mezkûr üçüncü ma‘nâ olan, “Kur’ân kâinâttan bahsederken, şu evvelki iki güzel yüze bakan ve hizmet eden fünûn-i hakíkıyyeye de teşvîk eder” hakíkatine gelince mezkûr âyet-i kerîmenin وَيُحْيىِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَاۜ cümlesi işârî ma‘nâ ile nev-ı beşere der ki: “Elláh, ölümünden sonra küre-i Arz’ı nasıl ihyâ edip maíşetinizi onunla te’mîn ediyorsa, siz de Fenn-i Zirâat, Fenn-i İáşe, Fenn-i Nebâtât, Fenn-i Hayvânât, Fenn-i Ticâret gibi fenlerle küre-i Arz’ı ihyâ etmek súretiyle rızkınızı tedârik ediniz. Elláh’ın, sizin için küre-i Arz’da depoladığı erzâkı fenleriniz vâsıtasıyla bulup onunla hayâtiyyetinizi idâme ediniz.” Ancak bu fenlerin tahsíli, ma‘nâ-yı harfiyle olmalı, ma‘nâ-yı ismiyle olmamalıdır. Ya‘nî, Kur’ân’ın medhettiği evvelki iki güzel yüze bakmalı ve hizmet etmelidir.

İşte, Kur’ân, fünûn-i hakíkıyyeye böyle teşvîk eder.

Hem Kur’ân, mezkûr dördüncü ma‘nâ olan, “Kur’ân’da bahsedilen dünyânın dördüncü bir yüzü daha vardır ki; Kur’ân nazarında o yüz mel‘úndur. O da dünyânın, ehl-i dalâletin hevesâtına bakan yüzüdür” hakíkatine gelince Kur’ân, ehl-i küfür ve dalâletin, hayât ve memât, tebeddül ve tegayyür, harekât ve sükûn yeri

Lügat: ehl-i dalâlet, fenn-i zirâat, küre-i arz, cehennem, tebeddül, tegayyür, harekât, gönder, hizmet, mezkûr, âhiret, sükûn, âhire