Dokuzuncu Şuá‘ın Dokuz Álî Makámı

Kütüphane

Dokuzuncu Şuá‘ın Dokuz Álî Makámı

El-Hâc Molla Muhammed Ali Doğan (Muhammed el-Kersî)

ON BİRİNCİ ÜSLÛB: Kur’ân, dâimâ kâinâtı dört şekilde mütálea eder. Şöyle ki:

Birincisi: Kur’ân, kâinâta kâinât hesâbına değil, esmâ-i hüsnâ hesâbına bakar ve tevhîdi ders verir.

İkincisi: Kur’ân, kâinâtı âhiretin tarlası, Cennet ve Cehennem’in birer nümûnesi olarak gösterir, bununla haşri ve âhireti isbât eder.

Üçüncüsü: Kur’ân, kâinâttan bahsederken, şu evvelki iki güzel yüze bakan ve hizmet eden fünûn-i hakíkıyyeye de teşvîk eder.

Dördüncüsü: Kur’ân’da bahsedilen dünyânın dördüncü bir yüzü daha vardır ki; Kur’ân nazarında o yüz mel‘úndur. O da, dünyânın, ehl-i dalâletin hevesâtına bakan yüzüdür.

İşte, Kur’ân,

يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَيُحْيىِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَاۜ وَكَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ۟

âyet-i kerîmesinde mezkûr birinci ma‘nâ olan “Kur’ân, kâinâta kâinât hesâbına değil, esmâ-i hüsnâ hesâbına bakar ve tevhîdi ders verir” hakíkatini şöyle hulâsa eder: Mevcûdât-ı álem gáyet hárika bir súrette vücûda getiriliyor. Zîrâ, ölü bir şeyden, san‘at ve hikmet dâiresinde diri bir mevcûdu halk etmek, ancak nihâyetsiz bir ilim ve hikmet sáhibi bir Zât’ın işi olabilir. Bu ise, Alîm ve Hakîm isimleriyle müsemmâ bir Zât’ın kemâline delâlet eder. Hem onlarda görünen san‘atiyyet ve ni‘metiyyet cihetleri, doğrudan doğruya Sáni‘ ve Mün‘ım isimleriyle müsemmâ bir Zât’ın vücûduna işâret eder. İşte böylece, vücûda gelen her bir mevcûd, pek çok cihetlerle esmâ-i hüsnâyı okuttuğu gibi; diri olan bir mevcûddan ölü olan bir mevcûdu çıkarmak da, pek çok esmâ-i hüsnâyı zî-şuúra okutturur. Zîrâ, mevcûdât, hayâtıyla Hayy, Muhyî, Mevcûd gibi esmâyı gösterdiği gibi; ölümüyle dahi Mümît, Kábid, Bâkí gibi esmâyı gösterir.

Demek, mevcûdât-ı álem, hem vücûda gelmesiyle, hem de vücûddan ayrılmasıyla pek çok esmâyı zî-şuúrun enzárına arz eder. O hâlde, mevcûdâtın ihyâsında, vücûdda kalmasında ve imâtesinde görünen bütün hüner ve kemâlât, esmâ-i hüsnâya áiddir. İşte böylece Kur’ân, her bir şeyde tevhîd hakíkatini ders verir.

Hem bu âyet-i kerîme, mezkûr ikinci ma‘nâ olan, “Kur’ân, kâinâtı âhiretin

Lügat: ehl-i dalâlet, cehennem, atiyye, birinc, hikmet, hizmet, mezkûr, âhiret, âhire, şekil

El-Hâc Molla Muhammed Ali Doğan (Muhammed el-Kersî)