şu önümüzdeki çınar ağacını her bahârda ihyâ eder ve o kánûnla küre-i Arz’ı yine o bahârda ihyâ eder ve aynı kánûnla haşirde mahlûkátı da ihyâ eder. Şu sırra işâreten,

مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ

Kur’ân fermân eder. Ve hâkezâ kıyâs et.” [156]

“Evet, bir sineği ihyâ eden, bütün hevâmı ve küçük hayvânâtı îcâd eden ve Arz’ı ihyâ eden Zât olacaktır. (…) Çünkü, kánûn bir silsiledir, ef‘ál onun ile bağlıdır.” [157]

ONUNCU ÜSLÛB: Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân’ın ekser muhátabı avâm-ı nâs olduğu için, onların fehimlerine mürâat eder. Bu sebeble, tevhîd ve haşir gibi yüksek hakíkatleri isbât ederken, o hakíkatleri onların fehmine takrîb etmek için, me’lûf oldukları ve herkesçe ma‘lûm olan mevcûdâtı delîl yapar. Mâdem Kur’ân-ı Hakîm, mevcûdâtı delîl yapıyor, bürhân yapıyor. Delîl záhirî olmak, nazar-ı umûma çabuk anlaşılmak gerektir.

İşte, Kur’ân,

 يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَيُحْيىِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَاۜ وَكَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ۟

âyet-i kerîmesiyle, tevhîd ve haşri isbât ederken, geceden sonra gündüzün, gündüzden sonra gecenin gelmesini; kıştan sonra bahârın, bahârdan sonra kışın gelmesini; cansız olan tohum ve çekirdeklerden hadsiz nebâtâtın vücûd bulmasını, câmid olan yumurta ve nutfelerden hayvânât ve insânların yaratılmasını, kışın vefât eden küre-i Arz’ın bahâr mevsiminde yeniden ihyâ edilmesini delîl olarak getiriyor. Bütün bu delîller, herkesçe me’lûf ve ma‘lûm olan delîllerdir. Nev-ı beşerce bu kadar me’lûf ve ma‘lûm olan tevhîd ve haşr-i cismânînin delîllerini serd etmekle, tevhîd ve haşr-i cismânîyi daha râhat bir şekilde kabûle zemîn ihzár ediyor.

Lügat: küre-i arz, silsile, hadsiz, mevsim, silsil, simin, şekil