rika mu‘cize-i kudreti göremediği için; Kur’ân, devâmlı olarak insânı bu gafletinden uyandırıp ádiyyât perdesi altındaki hikmet-i İlâhiyyeyi ve san‘at-ı Rabbâniyyeyi ona gösterir.

İşte, Kur’ân,

 يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَيُحْيىِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَاۜ وَكَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ۟

âyet-i kerîmesiyle, insânların nazarında ádiyyât ve normal bir iş olarak telakkí edilen ölü bir şeyden gáyet hárika ve san‘atlı hadsiz mevcûdâtın vücûda getirilmesinde, nihâyetsiz bir kudret sáhibinin varlığını akıl sáhiblerine gösteriyor. Meselâ; ilkbahâr mevsiminde ölü bir topraktan iki yüz bin nev‘í nebâtâtı ihyâ etmek fiili her sene tekrâr edildiği için, nev-ı beşer ülfet perdesi altında saklanan tevhîd ve haşrin delâilini göremiyor, ádet halini almış bir hâdise olarak telakkí ediyor. Kur’ân ise, şu álemde görünen ihyâ ve imâte fiillerinin ádiyyât telakkí edilemeyeceğini, belki bir tek mevcûdun vücûda gelebilmesi için kâinât fabrikasının bütün çarklarının mükemmelen çalışması gerektiğini ders vermek súretiyle nev-ı beşeri gafletten uyandırıyor. Bütün esbâb toplansa bir tek zî-hayâtı, meselâ bir çiçeği halk ve îcâd edemeyeceğini ehl-i tefekküre bildiriyor. Bu hárika işleri yapan, ancak nihâyetsiz bir ilim ve kudret sáhibi bir Zât olduğunu ihsâs ettiriyor. Böyle nihâyetsiz bir ilim ve kudret sáhibi bir Zât’ın, haşri de getirebileceğini her bir akıl sáhibine ihtár ediyor.

Böylece, Kur’ân-ı Hakîm, nev-ı beşeri gafletten uyandırıp ádiyyât perdesi altında saklı olan hikmet-i İlâhiyyeyi ve san‘at-ı Rabbâniyyeyi ona gösteriyor. Bununla, delâil-i tevhîd ve haşriyyeyi izhâr ediyor.

ALTINCI ÜSLÛB: Kur’ân kâh oluyor ki, Cenâb-ı Hakk’ın âhirette hárika ef‘állerini kalbe kabûl ettirmek için ihzáriyye hükmünde ve zihni tasdîka müheyyâ etmek için bir i‘dâdiyye súretinde dünyâdaki acâib ef‘álini zikreder.

İşte, Kur’ân,

 يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَيُحْيىِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَاۜ وَكَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ۟

Lügat: tefekkür, fabrika, udre(t), hadsiz, hikmet, hâdise, mevsim, rebile, âdiyye, âhiret, hâdis, simin, âhire