يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَيُحْيىِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَاۜ وَكَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ۟

âyet-i kerîmesiyle, mevcûdât üzerinde dâimî bir súrette görünen ihyâ ve imâte fiillerini nazara verir. Bununla, başta insân olmak üzere hayât ve ölüme mahkûm olan bütün mevcûdâtın,  dâire-i ilm-i İlâhîden şu meydân-ı imtihâna atıldıklarını, ve vücûd ve hayâta mazhar olduklarını beyân eder. Buradaki vazífelerinin, her bir mevcûdun kendisine mahsús bir nev‘í imtihâna tâbi‘ tutularak tekâmül etmek súretiyle Cennet’e lâyık hâle gelmek olduğunu ders verir. Vazífe-i hayâtlarını bitirenlerin ise, ölüm yolu ile dâr-ı bekáya intikál olunduklarını ifâde eder. Zevâl ve fenâya ma‘rûz olan mevcûdâtın, fenâlarıyla Bâkí bir Zât’ın vücûb-i vücûduna ve O’nun bâkí memleketine şehâdet ettiklerini akıl gözüne gösterir.  İşte bu sırdan dolayı, bu álemde devâmlı olarak hayât ve memât, tebeddül ve tegayyür, ictimâ‘ ve iftirâk hummâlı bir şekilde vücûda geldiğini îzáh eder.

ÜÇÜNCÜ ÜSLÛB: Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân’ın yedi i‘câz ciheti vardır. Bu i‘câz cihetlerinden birisi de Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân’ın ihbârât-ı gaybiyyesidir. Bu ihbârın bir nev‘ı de, hakáik-ı İlâhiyyeye ve hakáik-ı kevniyyeye ve umûr-ı uhrevîyeye dâir ihbârât-ı gaybiyyesidir.

İşte, Kur’ân,

 يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَيُحْيىِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَاۜ وَكَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ۟

âyet-i kerîmesiyle, ihyâ ve imâte fiillerini ders verir. Meselâ; kış mevsiminde vefât eden koca küre-i Arz’ın, bahâr mevsiminde bir nefis gibi tekrâr diriltildiğini nazara verir. Bununla, hem nihâyetsiz ilim ve kudret sáhibi bir Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’un vücûd ve vahdetini isbât eder.

Hem  وَكَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ۟ fezlekesiyle, başta ins ve cin olmak üzere umûm mevcûdâtın, ölümden sonra tekrâr dirileceğini haber verir.

Bütün bunlar, bir Nebiyy-i Ümmîye nisbetle gayb hükmündedir. Bir ümmî

Lügat: küre-i arz, memleket, tebeddül, tegayyür, fezleke, tekâmül, udre(t), mahkûm, mevsim, nebiyy, nisbet, uhrevî, simin, vâcib, şekil