On Dördüncüsü: Bu âyet-i kerîme işârî ma‘nâ ile der ki: O Zât-ı Hayy-ı Kayyûm, ma‘nen ölü hükmünde olan kâfirlerden, ma‘nen diri olan mü’minleri; meselâ ma‘nen ölü olan Ebu Cehil-i Laín’den, ma‘nen diri olan İkrime (ra)’ı çıkarır. Ma‘nen diri olan peygamberlerin sulbünden, ma‘nen ölü olan kâfirleri çıkarır. Ma‘nen ölü olan Emevîler’den, ma‘nen diri olan Ehl-i Sünneti çıkarır. Ma‘nen diri olan İmâm-ı Ali (ra)’nin etbaından, ma‘nen ölü olan müfrit ba‘zı Râfizíleri çıkarır. Kezâ, Amerika, bin sene evvel ölüydü, yoktu. Dünyâca ölü olan Amerika’dan, dünyâca diri olan bugünkü Amerika’yı çıkardı. Kezâ, álimden câhili, câhilden álimi; zenginden fakíri, fakírden zengini; azîzden zelîli, zelîlden azîzi çıkarır. Bu hâdiseler teklîfî değil, fıtrî ve tekvînî kánûn olarak bu álemde devâm etmektedir. Ya‘nî, Elláh’ın fıtrî ve tekvînî kánûnları hep böyle cereyân etmiştir.

Hem ekseriyyâ sálihlerin evlâdı ağa ve reîs; ağa ve reîslerin evlâdı da ekseriyyetle sálih olur. Peki, neden? Çünkü, o velîden ağalığa ve riyâsete karşı fıtraten bir meyil vardır. Ancak, o ağalık ve riyâset rûhu (ma‘nâsı), o velîde ölü olarak mevcûd idi. O velînin menisi içinde dâhıldi. Bu hâl, meni vâsıtasıyla nesle sirâyet edince, bu sefer, o velînin neslinden o ağalık ve riyâset canlanıp devâm eder. Kezâ, o ağada da velîlik ve sálihlik rûhu (ma‘nâsı), ölü olarak mevcûd idi. Onun menisi vâsıtasıyla bu ma‘nâ diğer nesle geçince, bu sefer o ağanın neslinden o velîlik ve sálihlik ma‘nâsı canlanıp devâm eder. Hulâsa, bu kánûn, çekirdek hâlinde fıtratta mevcûddur. Zîrâ, bunlar, fıtrî kánûnlardır. Ba‘zan neşv ü nemâ bulur. Ba‘zan de gizli kalır.

Ve hâkezâ, bu âyet-i kerîmede geçen يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ cümlesinin daha pek çok mâsadakları mevcûddur. Ta‘dâd edilen mâsadaklara münhasır değildir. Bu cümle-i Kur’âniyyenin denizinden bir kaç katarâttır. [150]

Sâniyen: Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân, bu âyet-i kerîmede geçen

يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ

Lügat: ehl-i sünnet, peygamber, cereyân, seriyye, ekseri, hâdise, seriyy, sünnet, hâdis, kâfir, sinin