يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَيُحْيىِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَاۜ

âyet-i kerîmesinde üç vecih mevcûddur:

Birinci Vecih: Bu âyet-i kerîmede cüz’î imâte ve ihyâdan, küllî imâte ve ihyâya bir intikál vardır. Zîrâ,

يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ

cümlesi, hayy ve meyyit olan efrâdı birer birer ifâde eder.

وَ يُحْيِى اْلاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا cümlesinde ise, küllî bir imâte ve ihyâyı nazara verir. Zîrâ, her kış mevsiminde küre-i Arz üzerinde bulunan hadsiz nebâtât ve hayvânât táifeleri vefât eder, her bahâr mevsiminde yeniden dirilir.

İkinci Vecih: Eğer âyet-i kerîmede geçen الْحَىَّ ve  الْمَيِّتِ kelimelerinden “umûm” murâd ise, o zamân küllden cüz’e bir intikál vardır. Bu durumda, küre-i Arz, o küllî ihyâ ve imâtenin bir ferdi ve bir misâlidir.

Üçüncü Vecih: Bu âyet-i kerîmede delîl-i hafîden, delîl-i záhire bir intikál vardır. Bu ma‘nâ daha záhirdir.

وَكَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ۟ cümlesi, âyet-i kerîmede geçen delâilin netîcesidir. Nahiv ilmine göre, وَ تُخْرَجُونَ خُرُوجًا كَذٰلِكَ cümlesinin getirilmesi daha muvâfık iken, وَكَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ۟ cümlesinin getirilmesi, hasrı ve mübâleğayı ifâde etmek içindir. كَذٰلِكَ kelimesinde geçen كَ teşbîh içindir. “Onun gibi bir hurûc ile çıkarılırsınız” der. Ya‘nî, siz ölüm ile toprak altına girip orada bir müddet kaldıktan sonra, haşir sabâhında aynen bu dünyâda gözünüzle müşâhede ettiğiniz ölüden dirinin çıkarılması gibi çıkarılırsınız. Zîrâ, ihrâc fiili birdir. Bu dünyâdaki ihrâc fiili ile âhiretteki ihrâc fiili aynıdır.  

Lügat: küre-i arz, birinc, hadsiz, hafîde, kelime, mevsim, meyyit, âhiret, küllî, simin, sinin, âhire