Muhyî ve Mümît” yalnız Elláh’tır. Hayât ve memâtı O vermiştir. Hakíkat-i hâl böyle iken, Cenâb-ı Hakk’ın mevcûdât-ı álemi böyle tavsíf etmesi, ya‘nî hayy ve meyyit olarak nazara vermesi; mevcûdâtın adem-i sırftan, ta‘bîr-i diğerle adem-i mutlaktan yaratılmadığını, belki dâire-i ilimde vücûd-i ilmîlerinin bulunduğunu; orada kendilerine mahsús bir hayâtları olduğunu; esmâ ve sıfât-ı İlâhiyye’nin ademiyyât ile mezciyle, ta‘bîri-i diğerle tecelliyyât-ı esmânın, ademiyyât üzerine tecellî etmesiyle vücûd bulduklarını; dolayısıyla bütün mehâsin ve kemâlâtın esmâ ve sıfât-ı İlâhiyyeye áid olduğunu; acz, fakr, naks ve kusúrun ise mevcûdâta áid olduğunu; mevcûdâtın hayâl olmayıp Vâcibü’l-vücûdu li-gayrihî olduğunu; her bir mevcûdun bu dünyâda bir ecelinin bulunduğunu; ölüme mahkûm olan mevcûdâtın ademe gitmediğini, dâire-i kudretten dâire-i ilme geçtiğini, pek çok elvâh-ı mahfûzada muhâfaza edildiğini, Álem-i Kabir ve Álem-i Berzah’ta hayâtlarının devâm ettiğini; haşir sabâhında bütün mevcûdâtın tekrâr dâire-i ilimden dâire-i kudrete çıkacaklarını ve muhâsebe için huzúr-i İlâhiyyeye geleceklerini; hesâbtan sonra Cennet veyâ Cehennem’de ebedî bir hayâta mazhar olup karâr kılacaklarını ders vermek içindir. Bu da, Kur’ân’ın ma‘nâsının câmiıyyeti cihetindeki bir i‘câzıdır.

Kur’ân, bu âyet-i kerîmede hayy ve meyyit sıfatlarını mevcûdâta verdi. Demek, meyyitin de bir vücûdu vardır, hayyın da bir vücûdu vardır. Ölüm de adem değil, hayât da adem değil. “Ölüden diriyi çıkarır, diriden ölüyü çıkarır” cümlesi ifâde eder ki; ölü olan şeyin kendisine mahsús bir vücûdu vardır ki; ondan hayâtı çıkarır. Kezâ, hayâtdâr olan bir şeyin vücûdu vardır ki; ondan da ölüyü çıkarıyor. Hem öyle hayâlî bir vücûd değil. Çok güçlü bir vücûdu vardır. Kur’ân bu hakíkati, حَىَّ  ve مَيِّتَ kelimelerini síğa-i mübâleğa ile zikretmekle ifâde ediyor.

Demek, ehl-i vahdetü’l-vücûd ve ehl-i vahdetü’ş-şuhûd, mevcûdâtın vücûdunu inkâr etmekle veyâ hayâl perdesine sarmakla ifrât etmişlerdir. Mevcûdâtın vücûdu vardır. İnkâr edilemez. Ancak, müstakil vücûdları yoktur, âyinedârlık i‘tibâriyle vücûdları vardır. O hâlde, ehl-i felsefenin, ehl-i dalâletin, firâk-ı dállenin, mevcûdât hakkındaki, “Mevcûdât, adem-i mutlaktan yaratılmıştır”, “Dünyâdaki mevcûdât hayâldir veyâ yoktur”, “Mevcûdât öldükten sonra adem-i sırfa

Lügat: ehl-i dalâlet, cehennem, felsefe, udre(t), kelime, mahkûm, meyyit, inkâr, vâcib