وَكَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ۟  “O hâlde ey insânlar! O Zât-ı Hayy-ı Lâ-yemût, sizler de kabirlerinizde ölü iken diri olarak sizi kabirlerinizden  çıkarır.”

يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ

Bu cümlede geçen حَىَّ ve مَيِّتَ kelimeleri, فَاعِلٌ vezninde değil; mübâleğayı ifâde eden فَعِيلٌ vezninde getirilmiştir.  حَىَّ kelimesinin aslı, حَيِيىٌ’dur. مَيِّتَ  kelimesinin aslı,  مَيِيتٌ’dur. Ya‘nî, her iki kelime de síga-yı mübâleğa ile zikredilmiştir. Bu ise, hayât ve memâta mazhar olan mevcûdâtın kesretini ifâde eder. Hem mevcûdâtı, bu kadar kesretle hayât ve memâta mazhar eden Zât’ın azamet-i kudretini ve ihâta-i ilmiyyesini isbât eder. Hem de bu kadar güçlü bir hayâtı, güçlü bir ölüden çıkaran, güçlü bir ölüyü de güçlü bir hayâttan çıkaran bir Zât’ın nihâyetsiz kudretini ifâde eder. Kur’ân, bu mübâleğa ile, azamet-i İlâhiyyeyi nazara veriyor.

يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ cümlesi ifâde eder ki: Cenâb-ı Hak, ölüden diriyi çıkarıyor. Ya‘nî, mevcûdât-ı álemin vücûd-i háricîleri yoktu. Mevcûdât, umûmen dâire-i ilm-i İlâhîde mevcûd idi. Daha sonra Cenâb-ı Hak, kudretiyle onlara vücûd-i háricî giydirip onları vücûd sâhasına çıkardı. وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ cümlesinin ifâdesiyle; kâinât vefât ettikten sonra onları tekrâr dâire-i ilmine alır.

Bu âyet-i kerîmenin ifâdesiyle, Elláh (cc), önce ölüden diriyi çıkarır. Daha sonra diriden ölüyü çıkarır. Meselâ, ölü olan topraktan, diri olan Âdem’i yaratır. Ölü olan geceden, diri olan gündüzü çıkarır. Ölü olan kış mevsiminden, diri olan bahâr mevsimini çıkarır. Demek, esmâ-i İlâhiyye, en evvel ademiyyât ve meyyitler üzerinde tecellî eder. Bu ise, azamet-i kudret-i İlâhiyyeyi ifâde eder.

Demek, bu âyet-i kerîmede lafzın nazmı ile ma‘nâ cihetinde bir muvâfakat vardır.

Cenâb-ı Hak, bu âyet-i kerîmede meyyit ve hayy sıfatlarını mevcûdâta verdi. Hâlbuki, onlar, hakíkí ma‘nâda hayât ve memât sáhibi değildir. Zîrâ, “Hayy,

Lügat: udre(t), kelime, mevsim, meyyit, simin, sinin