hükmündedir. Cenâb-ı Hak, bir önceki âyet-i kerîmelerde gece ve gündüzü zikretti. Bu âyet-i kerîmede ise, ölüden diriyi, diriden ölüyü çıkardığını ifâde buyurmaktadır. Bu da‘vânın bir misâli de geceden gündüzü, gündüzden geceyi ihrâc etmesidir. Bunu, tevhîd ve haşre delîl olarak getiriyor. Şöyle ki: Mâdem her gün, ölü hükmünde olan geceden diri hükmünde olan gündüzün; diri hükmünde olan gündüzden de ölü hükmünde olan gecenin ihrâc edildiğini müşâhede ediyorsunuz. Dünyâ yaratılalı beri bu kánûn-i İlâhî böyle devâm edegelmektedir. Bu fiil, elbette bir Kadîr-i Zü’l-Celâl’in vücûb-i vücûd ve vahdetine delâlet eder. Her gece ve gündüzde böyle Kıyâmet ve haşrin nümûnelerini gören bir insân, elbette nev-ı beşerin haşir ve neşrini istib‘ád etmemelidir. Kur’ân-ı Kerîm, bu âyet-i kerîme ile der ki: “Ey insânlar! Her gece Kıyâmet’in, her sabâh haşrin nümûnesini görüyorsunuz. Elbette, bu küçük Kıyâmetler ve haşirler, bir Kıyâmet-i kübrâdan, bir haşr-i ekberden haber verir.”

Hem bu da‘vânın diğer bir misâli olarak da, sabâh vaktinde, ölüme benzeyen uykudan hayâta benzeyen yakazayı çıkardığı ifâde ediliyor. Gece vaktinde ise, hayâta benzeyen yakaza hâletinden ölüme benzeyen uykuyu çıkardığı beyân buyruluyor. Kudretini böyle izhâr eden bir Zât, elbette bir gün gelecek sizi kabirlerinizden diri olarak çıkaracaktır.

İkinci Vecih:

يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ  cümlesiyle başlayan bu âyet-i kerîme, daha önce geçen

فَسُبْحَانَ اللّٰهِ ح۪ينَ تُمْسُونَ وَح۪ينَ تُصْبِحُونَ ۞ وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَعَشِيًّا وَح۪ينَ تُظْهِرُونَ

âyet-i kerîmelerine illettir. Ya‘nî, Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd tesbîh ve tahmîde, îmân ve ubûdiyyete müstehaktır. Zîrâ, ölüden diriyi, diriden ölüyü çıkarmak gibi acîb bir tasarrufta bulunur. Biribirine zıd olan bu iki fiili cem‘ etmekle acâib-i kudretini izhâr eden bir Zât, elbette tesbîh ve tahmîde lâyıktır.

b) Gramer cihetiyle

Bunu da üç vecihle îzáh edebiliriz:

Birinci Vecih: Bu âyet-i kerîme, daha önce geçen