hâle geçiriyor, tavırdan tavra çeviriyor. Bu ise dört safhada oluyor.

Birincisi: Mevcûdât-ı álem, dâire-i ilm-i İlâhî’de mevcûd idi. O Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd, kudretiyle onlara vücûd-i háricî giydirip onları Álem-i Şehâdet’e, ya‘nî kudret dâiresine gönderiyor.

İkincisi: Mevcûdâtı, ölüm vâsıtasıyla bir daha kudret dâiresinden ilim dâiresine geçiriyor.

Üçüncüsü: Kıyâmet’ten sonra, mevcûdât-ı álemi, bütün bütün dâire-i kudretten dâire-i ilme alıyor.

Dördüncü: Haşir sabâhında mevcûdâtı tekrâr diriltmek súretiyle ilim dâiresinden kudret dâiresine çıkarıp haşir meydânında topluyor. Artık bundan sonra hîç bir şey, mevt ve fenâya, zevâl ve firâka, tebeddül ve tegayyüre ma‘rûz kalmayacaktır. Her şey, ebedî olarak kudret dâiresinde bulunacaktır. Ya‘nî, mevcûdât ya Cennet’e, ya da Cehennem’e gitmek súretiyle bu iki karârgahta bekáya mazhar olacaktır.

Mâdem şu álemde her şey tebeddül ve tegayyür etmektedir. Öyle ise, tebeddül ve tegayyüre tâbi‘ olmayan bir Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd olmalı ki; álemdeki bu hadsiz tebeddül ve tegayyürü tahakkuk ettirsin. Öyle ise, mevcûdât-ı álem, tebeddül ve tegayyürleriyle, tebeddül ve tegayyürden münezzeh olan bir Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’a delâlet etmektedir. O hâlde, vücûdu sâbit ve dâimî olan biri var ki, bu álemi böyle çeviriyor.

Vâcibü’l-Vücûd unvânı, mahlûkátın “mümkin, hâdis ve fânî” olduğuna delâlet eder. O  Zât-ı Akdes’in de “kadîm ve bâkí, ezelî ve ebedî” olduğuna delâlet eder. Mevcûdât-ı álem, mümkin, hâdis ve fânî olmalarıyla Cenâb-ı Hakk’ın “vücûb-i vücûd, kıdem ve beká” sıfatlarına zıddiyyet noktasında âyinedârlık ederler.

Mâdem o Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd vardır ve bâkídir. Elbette, o Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd, vücûd sıfatının tecellîsine âyine ettiği mevcûdât-ı álemi, dâr-ı bekáda “Bâkí” ismine mazhar edecek, onları ölüm ile yokluğa mahkûm etmeyecektir. Zîrâ, o Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd, böyle bir çirkinlikten, abesiyyetten, kusúrâttan, gadrdan ve merhametsizlikten münezzehtir. Bütün mevcûdât, tekvînî olarak سُبْحَانَ اللّٰهِ deyip, o Zât-ı Akdes’in böyle bir çirkinlikten, abesiyyetten ve merhametsizlikten münezzeh olduğunu i‘lân etmektedir. Öyle ise, haşir vardır ve vukú‘ bulacaktır. Zîrâ, haşrin gelmemesi ile mevcûdât-ı álemin yokluğa

Lügat: cehennem, merhamet, tahakkuk, tebeddül, tegayyür, elbette, udre(t), birinc, gönder, hadsiz, mahkûm, çirkin, hâdis, vâcib