Evet, şu álemde hem bütün zamânlar, hem de o zamânlara bağlı olarak vücûda gelen mevcûdât durmuyor, dâimâ değişiyor. Álemdeki bu kadar hadsiz inkılâbât, tasarrufât ve ihsânâtı gören bir insân, elbette aklına şu suâlleri soracaktır:

Peki, álemde cereyân eden bu küllî faáliyyet ve tasarrufât, kendi kendine mi oluyor? Kâinâtta vücûda gelen bu hadsiz inkılâbâtın sebebi nedir? Bu kadar hadsiz mevcûdât, vücûda geldikten sonra der-akab zevâle mahkûm olması abes değil midir? Bu kadar ihsânât ile sevdiği mahlûkátını, husúsan insânı, ölümle i‘dâm etmesi, O’nun ihsân ve keremine yakışır mı? 

İnsân, tek başına aklıyla bu suâllere cevâb bulamaz. Bu suâller, ancak vahy-i semâvî ile hâlledilebilir. O vahy-i semâvînin en yükseği ve en mükemmeli olan Kur’ân-ı Azímü’ş-şân, pek çok âyâtıyla bu suâllere cevâb verdiği gibi; bâ-husús mevzúmuz olan

فَسُبْحَانَ اللّٰهِ ح۪ينَ تُمْسُونَ وَح۪ينَ تُصْبِحُونَ ۞ وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَعَشِيًّا وَح۪ينَ تُظْهِرُونَ

âyet-i kerîmeleriyle dahi cevâb vermektedir. Şöyle ki:

Mâdem mevcûdât var ve inkâr edilmez. Hem her mevcûd, gáyet san‘atlı ve hikmetli vücûda geliyor. Hem mâdem kadîm değil, yeniden oluyor. Hem adem ve vücûd, ikisi de müsâvî olsa; bir tahsís edici, bir tercîh edici, bir mûcid lâzımdır. Çünkü, mümkinât, biribirini îcâd edip teselsül edemez. Yâhúd o onu, o da onu îcâd edip devir súretinde dahi olamaz. Öyle ise, bir Vâcibü’l-Vücûd vardır ki, bütün bu mevcûdâtı îcâd ediyor.

Mevcûdât vücûdlarıyla bir Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’a delâlet ettikleri gibi; mevt ve fenâlarıyla, zevâl ve firâklarıyla da o Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’un bekásına şehâdet etmektedir.

Nasıl ki, akan bir nehrin üzerinde parlayan güneşcikler, gökteki Güneş’e delâlet ettiği gibi; o kabarcıkların gitmesiyle arkadan gelen güneşciklerin aynı Güneş’in parıltısını göstermesi de, Güneş’in bekásına delâlet eder. Aynen öyle de, zamân nehrinde akıp giden mevcûdât-ı álem üzerinde görünen vücûd parıltıları, bir Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’un vücûduna delâlet ettiği gibi; onların ölümüyle, arkadan gelen mevcûdâtta aynı vücûd parıltılarının görünmesi de, o Zât-ı 

Lügat: tasarrufât, der-akab, tasarruf, teselsül, cereyân, elbette, hadsiz, hikmet, mahkûm, inkâr, küllî, vâcib