rufât ve ihsânât kendi kendine olmuyor. Celâlli, kemâlli ve cemâlli isimlerle müsemmâ bir Zât-ı Akdes’in emriyle, izniyle, ilmiyle, irâdesiyle, kudretiyle vücûda geliyor.

Dünyâ, yedi temelsiz ve çürük rükün üzerine binâ edilmiştir, bunlar dâimâ onu sarsıyor. Bu rükünler, zamân ve mekân i‘tibâriyle iki kısma ayrılır.

a) Zamân i‘tibâriyle:

1) Gece ve gündüz.

2) Mevsimler ve seneler.

3) Asırlar ve devirler.

b) Mekân i‘tibâriyle:

1) Cevv-i havâ.

2) Yeryüzü.

3) Küre-i Arz’ın içi.

4) Semâ.    

Zamân i‘tibâriyle dünyâya bakıldığında, dikkat edilirse, gece ve gündüz, dört mevsim ve seneler, asırlar ve devirler cihetiyle sâbit olmadığı; ya‘nî geçici, seyyâl, aldatıcı, seyyâr, karârsız ve inkılâba ma‘rûz olduğu görülecektir. Gece ve gündüzü, mevsimler ve seneleri, asırlar ve devirleri durdurmak ve bunların önüne geçmek mümkün müdür? Zamân i‘tibâriyle anlaşıldı ki, bu rükünleri durdurmak mümkin değildir. Öyle ise, zamân i‘tibâriyle dünyâ ve içindeki mevcûdât fânîdir, ölüme mahkûmdur.

Hem mekân i‘tibâriyle dahi cevv-i havâ, zemîn yüzü, küre-i Arz’ın iç kısmı ve semâ álemi zelzelelidir, durmuyor, devâmlı değişiyor. İstersen başını kaldır, cevv-i havâya bak! Dâimâ bulutlarla dolup boşalmakta; yağmur, kar, dolu, şimşek, gökgürültüsü gibi hâdiselerle dâimî çalkalanmaktadır. Şimdi, dünyâ hánesinin tabanı olan zemîn yüzüne bak! Mevt ve hayât cihetinde dâimâ tebeddül ve tegayyürdedir. Küre-i Arz, sür‘atli iki hareketiyle dâimâ değişiyor ve yaşlanıyor. Küre-i Arz’ın hareketinden doğan bu tebeddül ve tegayyürü durdurmak mümkün müdür? Zemînin içi ise; dâimî inkılâb ve zelzelelerle doludur. Dünyâ hánesinin tavanı olan semâya gelince; seyyârâtın harekâtıyla, Ay ve Güneş’in tutulmasıyla, yıldızların sukútuyla, semâ áleminin dahi sâbit olmadığı tezáhür eder. 

Lügat: küre-i arz, tebeddül, tegayyür, hareket, harekât, udre(t), zelzele, dikkat, hâdise, mahkûm, mevsim, dilir, hâdis, sinin