“Kezâlik, Sáni-ı Hakîm’in kâinât denilen büyük bir sâati vardır. Bu sâatin milleri, feleklerin çeşit çeşit deverânından ıbârettir. İşte bu deverânlar; günleri, seneleri, ömr-i beşeri, dünyânın beká müddetini gösteriyorlar. Binâenaleyh, her geceden sonra sabâhın, her kıştan sonra bahârın gelmesi gibi, haşrin sabâhı, o büyük sâatten doğacağına delîl ve işârettir.” [134]

“Evet, şu gecenin sabâhı ve şu kışın bahârı, ne kadar ma‘kúl ve lâzım ve kat‘í ise, haşrin  sabâhı  da,  berzahın  bahârı  da  o  kat‘ıyyettedir.” [135]

Vefât edip giden her bir günün ardından ikinci bir günün gelmesi, vefât eden her bir senenin ardından ikinci bir senenin gelmesi, vefât eden her bir asrın ardından ikinci bir asrın gelmesi, vefât eden her bir neslin ardından ikinci bir neslin gelmesi, vefât eden her bir devrin ardından ikinci bir devrin gelmesi, álemde cârî olan bir kánûn-i İlâhîdir ve haşr-i cismânînin hadsiz delîlleridir. Mâdem kánûn birdir; öyle ise, bu kâinâtta nihâyetsiz ilim ve kudret ile tasarruf eden Alîm-i Kadîr, aynı kánûnla kâinâtın vefâtından sonra haşri getirecektir. Her günde, her senede, her asırda, her devirde haşr-i cismânînin bu kadar hadsiz nümûnelerini gösteren böyle bir Zât, bu kâinâtın vefâtından sonra haşr-i a‘zamı getiremez mi? Elbette getirecektir. Mâdem va‘d etmiş, elbette va‘dini tahakkuk ettirecektir.

Bir vakit diğer bir vakti, bir gün diğer bir günü, bir mevsim diğer bir mevsimi, bir sene diğer bir seneyi, bir asır diğer bir asrı, bir nesil diğer bir nesli, bir devir diğer bir devri kovalıyor. Sabâh vakti durmayıp gittiği gibi, diğer vakitler de durmayıp gidiyor. Bir vakitten sonra diğer bir vakit, bir günden sonra diğer bir gün, bir mevsimden sonra diğer bir mevsim, bir seneden sonra diğer bir sene, bir asırdan sonra diğer bir asır, bir devirden sonra diğer bir devir geliyor. Zamân i‘tibâriyle bu álem dâimî bir súrette değiştiği gibi, bu zamânlarda vücûda gelen bütün mevcûdât da değişiyor, durmayıp gidiyor. Bütün bu zamânlarda üç şey nazara çarpıyor:

1) İnkılâbât.

2) Tasarrufât.

3) İhsânât.

Beş vakit namâzın hátırlattığı bütün bu zamânlarda görünen inkılâbât, tasar- 

Lügat: binâenaleyh, tasarrufât, tahakkuk, tasarruf, elbette, udre(t), binâen, hadsiz, mevsim