Hem meselâ; tabakát-ı ömrü insân i‘tibâriyle, bir insân ana rahminde hayâta mazhar olur. Gençlik döneminde kemâle erer. Yaşlanır ve ardından vefât eder. Her asırda bir gürûh insân hayâta mazhar olduktan sonra vefât eder, diğer asırda yeni yeni insânlar vücûda gelir ve bu hâl, insânlık áleminde böyle devâm eder gider. Demek, günler ve seneler gibi nev-ı insân dahi durmuyor, devâmlı değişiyor.

Hem meselâ; edvâr-ı ömr-i álem i‘tibâriyle, semâvât ve Arz’ın birinci günü dünyânın başlangıç zamânıdır. Hazret-i Âdem (as)’ın yaratılmasıyla álem kemâlini bulmuştur. Ahirzamân Peygamberi (asm)’ın álemi teşrîf etmesiyle dünyâ ihtiyârlık dönemine girmiştir. Kıyâmet hengâmında vefât edecek. Daha sonra Berzah Álemine intikál edecek. Haşir sabâhında ise tekrâr diriltilecektir. Her geceden sonra sabâhı, her kıştan sonra bahârı getiren kim ise; haşrin sabâhını, berzahın bahârını getirecek de aynı Zât’tır. Kur’ân’ın ma‘nevî bir tefsîri olan “Risâle-i Nûr” eserlerinde “yevm” ta‘bîriyle haşir rüknü şöyle isbât edilmektedir:

 “يَوْم ta‘bîri ise, haşrin vukúunu gösteren emârelerden birine işârettir. Şöyle ki:

“Sâniye, dakíka, sâat ve günleri gösteren haftalık bir sâatin millerinden birisi devrini tamâm ettiği zamân, behemehâl ötekiler de devirlerini ikmâl edeceklerine kanâat hâsıl olur. Kezâlik, yevm, sene, ömr-i beşer ve ömr-i dünyâ içinde ta‘yîn edilen ma‘nevî millerden birisi devrini tamâm ettiğinde, ötekilerin de -velev uzun bir zamândan sonra olsun- devirlerini ikmâl edeceklerine hükmedilir. Ve kezâ, bir gün veyâ bir sene zarfında vukúa gelen küçük küçük kıyâmetleri, haşirleri gören bir adam, saádet-i ebediyyenin -haşrin tulû-ı fecriyle, şahsı bir nev‘ hükmünde olan- insânlara ihsân edileceğine şübhe etmez.” [133]

“Evet, haftalık sâate bak. O sâatte sâniyeleri, dakíkaları, sâatleri, günleri sayan ibrelerden ve millerden sâniyeleri sayan ibre, dakíkaları sayan ibrenin hareketini ihbâr ediyor. Dakíkaları sayan ibre, sâatleri sayan ibrenin hareketini i‘lân ediyor. Sâatleri sayan ibre de, günleri gösteren ibrenin hareketini husúle getiriyor ve i‘lâm ediyor. İşte, birincinin hareketinin tamâm olması, ikincisinin de hareketinin tamâm olacağına ve ikincinin tamâm-ı hareket etmesi, üçüncünün de itmâm-ı hareket edeceğine işârettir. 

Lügat: ebediyyen, peygamber, hareket, birinc, ediyye, hengâm, dilir, sinin, şübhe