kazandırmak için onları böyle hâlden hâle, tavırdan tavra geçirir. O hâlde, mevcûdât-ı álemi tebeddül, tegayyür, teceddüd ve tahavvüle ma‘rûz etmek, Vâcibü’l-Vücûd unvânının muktezásıdır. Bir mevcûd, o Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’a intisâb ettiği için artık yok olmuyor, hadsiz envâr-ı vücûd kazanıyor. Evet, bir mevcûd, bir ân vücûda mazhar olsa, Ezel ve Ebed Sultánı olan Vâcibü’l-Vücûd’a intisâbı sebebiyle ebedî kalır, artık yok olmaz. Bütün vücûdlar, O’nun “Mevcûd” isminin âyinesidir. Bir mevcûd, bir def‘a o isme âyine olsa, artık ademe gitmez.

Cenâb-ı Hakk’ın vücûdu hakíkí bir vücûddur. Mevcûdâtın vücûdu ise, i‘tibârî bir vücûddur. Nasıl ki, âyinede görünen Güneş’in vücûdu, háricteki Güneş’in vücûduna nisbeten çok zayıftır, tebeídir, hakíkí değildir. Aynen öyle de, her biri birer âyine hükmünde olan mevcûdât-ı álemin vücûdu da, Vâcibü’l-Vücûd’a nisbeten çok zayıftır, tebeídir, hakíkí değildir. Kur’ân’ın ma‘nevî bir tefsîri olan “Risâle-i Nûr”un “Mektûbât” adlı eserinde bu konu şöyle îzáh edilmiştir:

“Şu kâinâtın Sáni-ı Zü’l-Celâl’i, Vâcibü’l-Vücûd’dur. Ya‘nî: O’nun vücûdu zâtîdir, ezelîdir, ebedîdir, ademi mümteni‘dir, zevâli muhâldir; ve tabakát-ı vücûdun en râsihi, en esâslısı, en kuvvetlisi, en mükemmelidir. Sâir tabakát-ı vücûd, O’nun vücûduna nisbeten gáyet zaíf bir gölge hükmündedir. Ve o derece vücûd-i Vâcib râsih ve hakíkatlı, ve vücûd-i mümkinât o derece hafif ve zaíftir ki; Muhyiddîn-i Arabî gibi çok ehl-i tahkík, sâir tabakát-ı vücûdu, evhâm ve hayâl derecesine indirmişler;  لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُوَ demişler. Ya‘nî, ‘Vücûd-i Vâcib’e nisbeten başka şeylere vücûd denilmemeli; onlar, vücûd unvânına lâyık değillerdir’ diye hükmetmişler.

“İşte, Vâcibü’l-Vücûd’un hem vâcib, hem zâtî olan kudretine karşı; mevcûdâtın hem hâdis, hem árızí vücûdları ve mümkinâtın hem karârsız, hem kuvvetsiz sübûtları; elbette nihâyet derecede kolay ve hafif gelir. Bütün rûhları haşr-i a‘zamda ihyâ edip muhâkeme etmek; bir bahârda, belki bir bahçede, belki bir ağaçta haşr u neşrettiği yaprak ve çiçek ve meyveler kadar kolaydır.” [131]

“Zât-ı Akdes-i İlâhî mâdem sermedî ve dâimîdir; elbette sıfâtı ve esmâsı dahi sermedî ve dâimîdirler. Mâdem sıfâtı ve esmâsı dâimî ve sermedîdirler; elbette onların âyineleri ve cilveleri ve nakışları ve mazharları olan Álem-i Beká’daki bâkıyyât ve ehl-i beká, fenâ-yı mutlaka bi’z-zarûre gidemez.

Lügat: haşr u neşr, nisbeten, tahavvül, tebeddül, teceddüd, tegayyür, elbette, sermedî, udre(t), hadsiz, nisbet, hâdis, vâcib