ren, Vâcibü’l-Vücûd unvânıdır. Zîrâ, Vâcibü’l-Vücûd unvânında bütün esmâ ve sıfât-ı İlâhiyye dâhıldir. Haşir mes’elesi ise, bin bir isim ve sıfat-ı İlâhiyye’nin muktezásıdır. Öyle ise, bin bir isim ve sıfat-ı İlâhiyyeyi istilzâm eden Vâcibü’l-Vücûd ismi, haşri bi’z-zarûre iktizá eder. Zîrâ, haşr-i a‘zam, ism-i a‘zamın tecellîsinden ve her ismin a‘zamlık mertebesindeki tecellîsinden geliyor.

Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan “Risâle-i Nûr”un “Sözler” adlı eserinde bu konu şöyle îzáh edilmektedir:

“Haşr-i A‘zam, İsm-i A‘zamın tecellîsiyle olduğundan, Cenâb-ı Hakk’ın İsm-i A‘zamının ve her ismin a‘zamî mertebesindeki tecellîsiyle záhir olan ef‘ál-i azímeyi görmek ve göstermekle, haşr-i a‘zam bahâr gibi kolay isbât ve kat‘í iz‘án ve tahkíkî îmân   edilir.” [127]

فَسُبْحَانَ اللّٰهِ cümlesi ifâde eder ki: “Mâdem, kâinâttaki âsârının şehâdetiyle Elláh vardır. Zîrâ, mevcûdâtın vücûdu, O’nun vücûduna bi’z-zarûre delâlet eder. Mevcûdâtın vücûdunu kabûl eden bir insânın, vücûd-i İlâhîyi kabûl etmemesi mümkin değildir. Zîrâ, san‘at Sáni’ı, mahlûk Hálık’ı, eser Müessiri iktizá eder. Vücûd-i İlâhîyi inkâr etmek, ancak mevcûdâtın vücûdunu inkâr etmekle mümkin olabilir. Mâdem mevcûdâtın vücûdu inkâr edilemez. Öyle ise, Cenâb-ı Hakk’ın vücûdu kat‘ídir. Demek, O, Vâcibü’l-Vücûd’dur. Mevcûdât ise mümkinü’l-vücûddur. Mâdem o Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd, bütün mevcûdâtı tecelliyyât-ı îcâdiyyesine mazhar etmiştir. Kendisi bâkí olduğu hâlde, mevcûdât zamâna tâbi‘ olduğundan zevâl ve firâka, mevt ve ademe mahkûmdur. Bu sebeble, o tecelliyyâta hakkıyla âyine olamıyor. Elbette, o Zât-ı Akdes, tebeddül ve tegayyürâta ma‘rûz bıraktığı mevcûdâtı ölüm ile yokluğa mahkûm etmeyecek. Belki, bâkí bir álemde bâkí bir súrette o âyinedârlıklarını devâm ettirebilmeleri için onları bâkí bir áleme sevk edecek. Onları tebeddül ve tegayyürden kurtarıp o bâkí álemde onlara sâbit ve dâimî bir vücûd ihsân edecektir. Demek, haşir vardır. Öyleyse, o gün için hâzırlanın!”

Mâdem Elláh vardır. Öyleyse Elláh’ı gece ve gündüz tesbîh edin. Ya‘nî, o Zât-ı Akdes’in her türlü kusúr ve noksánlıktan münezzeh olduğunu ve haşri getirmemek súretiyle bütün mahlûkátı fenâya mahkûm etmekten müberrâ olduğunu takdîs edin. Demek, “Elláh” ismi, haşri iktizá eder, ma‘nâsı onsuz olmaz.

Lügat: tebeddül, tegayyür, elbette, kurt(a), mertebe, mahkûm, âdiyye, dilir, inkâr, vâcib