“Haşir vardır” deyip îmân edecektir. Mesâil-i îmâniyye içinde en birincisi, tevhîddir. Ya‘nî, bir Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’un vücûd ve vahdetini kabûl etmektir. Elláh’ı esmâ ve sıfâtıyla tanımadan haşir mes’elesini kabûl etmek mümkin değildir. Çünkü, haşir mes’elesi, bin bir isim ve sıfat-ı İlâhiyye’nin muktezásıdır. Elláh’ı bin bir isim ve sıfatıyla tanımayan ve bilmeyen bir adama haşir mes’elesi anlatılamaz.

Demek, bir insân, Elláh’ın vücûb-i vücûd ve vahdetini en evvel nefsine kabûl ettirse; o insân, haşri kendiliğinden kabûl edecek ve böylece kurtuluşa ermiş olacaktır. Cenâb-ı Hakk’ı, tevhîdin bütün merâtibiyle tanıyan bir insâna, haşir mes’elesi başta olmak üzere Elláh’ın hîç bir fiil ve icrââtı ağır gelmez ve o insânın aklı, mesâil-i îmâniyyeden hîç bir şeyi istib‘ád etmez.

Gelecek âyet-i kerîmeler, bu “Mevcûdiyyet-i İlâhiyye Makámı”nı tesbît ediyor.

 فَسُبْحَانَ اللّٰهِ ح۪ينَ تُمْسُونَ وَح۪ينَ تُصْبِحُونَ ۞ وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَعَشِيًّا وَح۪ينَ تُظْهِرُونَ

“Akşâma ve sabâha dâhıl olduğunuzda, Elláhu Teálâ’yı cemî-ı nekáisten tenzîh edin. Göklerde ve yerde hamd ü senâ, ancak Cenâb-ı Hakk’a mahsústur. Elláh’tan gayrı bi-hakkın hamde müstehak bir kimse yok­tur. O hâlde, siz de O’na hamd edin. İkindi ve öğle vakitlerinde de o Zât-ı Akdes’i tesbîh edin.” [121]

Bu âyet-i kerîmeler, mevcûdiyyet-i İlâhiyyeyi ifâde eder. Evvelâ; Elláhu Teálâ’yı Vâcibü’l-Vücûd unvânıyla takdîs eder. Cin ve inse, o Zât-ı Akdes’i tesbîh ve takdîs etmelerini ta‘lîm buyurur. Daha sonra o makám-ı álîden, ya‘nî o ismin tecellîsinin yüksek makámından bahsederken haşre yol açar, haşri isbât eder.  Zîrâ, o makám, haşri iktizá eder, ma‘nâsı haşirsiz olmaz.

İşte, Cenâb-ı Hak, bu birinci makám gibi dokuz makám-ı álîden, esmâsının tecellîsiyle haşre bir yol açıyor. “Haşir vardır, sizi oraya sevk ediyorum” diye nev-ı beşeri îkáz ve irşâd ediyor.

Şimdi, bu âyet-i kerîmelerin, makám-ı mevcûdiyyet-i İlâhiyyeye nasıl delâlet ettiğini ve bu makámın tevhîd ve haşr-i cismâniyye nasıl şehâdet ettiğini, cümlelerini tahlîl ederek îzáh edeceğiz: