فَسُبْحَانَ اللّٰهِ   cümlesi ifâde eder ki: “Mâsivânın cümlesinden vaz geçip, esbâbın te’siri olmadığını derk ederek tekvînî ve teklîfî bütün emirlerde, başınızdan geçen bütün hâdiselerde, kâinâtta cârî olan bütün tasarrufât-ı İlâhiyye’de Elláh’ı çokça tesbîh edin. Ya‘nî, o Zât-ı Vâcibü’l-Vücûdu, şerîkten, kusúrdan, noksániyyetten, zulümden, aczden, merhametsizlikten, ihtiyâcdan, aldatmaktan, haşri getirmeyip mahlûkátı yokluğa mahkûm etmekten, kısaca kemâl ve cemâl ve celâline muhálif olan bütün kusúrâttan takdîs ve tenzîh edin. Cin ve insin kusúrâtından, ehl-i dalâletin efkâr-ı bâtılasından ve kâinâtın bütün nekáisinden muallâ ve müberrâ olduğunu سُبْحَانَ اللّٰهِ  ile i‘lân edin.” Zîrâ, o Zât-ı Akdes, bütün kemâl sıfatlarla muttasıf ve bütün noksán sıfatlardan münezzeh olduğunu, bi’z-zât kendisi سُبْحَانَ اللّٰهِ kelime-i kudsiyyesi ile beyân buyurmuştur. Daha sonra cin ve insi bununla mükellef kılmıştır.

Demek, “tesbîh”; Elláh’ın “zât, şuûn, sıfat, esmâ ve ef‘ál”inde şerîki, nazíri, zıddı, niddi, misli, şebîhi olmadığını kabûl ve i‘lân etmektir. O Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’un Zât’ında şerîki olmadığı gibi, şuûn, sıfat, esmâ ve ef‘álinde dahi şerîki yoktur. İşte, mü’min,  سُبْحَانَ اللّٰهِ kelimesiyle böyle bir tevhîdi i‘lân eder.

Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân, bundan önceki âyetlerde, îmân edip sálih amel işleyenlerin Cennet ni‘metlerine mazhar olacaklarını; erkân-ı îmâniyyeyi inkâr ve tekvînî ve teklîfî delîlleri tekzîb edenlerin ise Cehennem’e gireceklerini haber verdi. Bu âyet-i kerîmede ise, Cennet’e girmenin ve Cehennem’den kurtulmanın illeti olan tesbîh hakíkatini beyân buyurmakla nev-ı beşeri mezkûr ma‘nâda tesbîh vazífesine da‘vet etmektedir.

Mâdem bütün peygamberlerin ve semâvî kitâbların teklîfî şehâdetiyle ve Cennet ve Cehennem’in nümûnesi olması hasebiyle kâinâtın tekvînî delâletiyle, Cennet ve Cehennem’in vücûdu kat‘ídir. Hem mâdem nev-ı beşer için en ehemmiyyetli mes’ele, Cehennem’den kurtulup Cennet’e girmektir. Öyle ise, nev-ı beşer, îmân ve ubûdiyyet dâiresine girmelidir ki; Cehennem’den kurtulup Cennet’e nâil olabilsin.

İşte, bu âyet-i kerîme, nev-ı beşere Cehennem’den kurtulup Cennet’e girmenin yolu olan tesbîh hakíkatini ders vermekle, nev-ı beşeri başta îmân ve ubû-

Lügat: ehl-i dalâlet, tasarrufât, peygamber, cehennem, merhamet, tasarruf, hâdise, kelime, mahkûm, mezkûr, hâdis, inkâr, vâcib