âyet-i kerîmelerinde geçen

 ح۪ينَ تُمْسُونَ وَح۪ينَ تُصْبِحُونَ، وَعَشِيًّا وَح۪ينَ تُظْهِرُونَ

ifâdeleriyle, akşâm, yatsı,  sabâh, öğle, ikindi vakitlerinin ve gece ve gündüzün insâna müsahhar olduğunu gösterir. Bu ise bir delîl-i ınâyettir. Zîrâ, bütün bu vakitlerin insâna müsahhar edilmeleri, kendi kendine olamaz. Demek, bu vakitler, bir dest-i Gaybî tarafından insâna müsahhar edilmiştir.

Hem bu vakitlerin, gece ve gündüzün yaratılması ise, delîl-i ihtirâa işâret eder. 

SEKİZİNCİ ÜSLÛB: Kur’ân-ı Kerîm, mevcûdâtın vücûduyla, bir Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’un vücûdunu gösterdiği gibi; fenâ ve zevâle mahkûm olmalarıyla da, o Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’un bekásını isbât eder.

İşte,

فَسُبْحَانَ اللّٰهِ ح۪ينَ تُمْسُونَ وَح۪ينَ تُصْبِحُونَ ۞ وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَعَشِيًّا وَح۪ينَ تُظْهِرُونَ

âyet-i kerîmeleri, zamân hakíkatini nazara vermekle; bütün mevcûdâtın, zamânın geçmesiyle vücûda geldiğini ifâde eder. Vücûda gelen her bir mevcûd,

vücûdlarıyla o Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’un vücûdunu gösterir. Bu cihette vücûb-i vücûdun hadsiz delâili mevcûddur. Zîrâ, vücûdları mümkin olan bütün mevcûdât, vücûdu vâcib olan bir Zât’ın “Mevcûd” isminin tecellîsinden geliyor. Demek, Mevcûd ismi, sonsuz bir hazîne-i ma‘nevîdir. Bütün mevcûdât-ı álem, o ma‘nevî hazîneden akıp gelmektedir.

Hem her bir mevcûd, fenâ ve zevâle mahkûm olmasıyla da, o Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’un bekásını isbât eder. Zîrâ, giden her bir mevcûdun yerine yenilerinin gelmesi ifâde eder ki, onları böyle fenâ ve zevâle mahkûm eden Zât, fenâ ve zevâlden münezzehtir. Zîrâ, onların Sáni‘lerinde bu tebeddül ve tağayyür sıfatı olsaydı; o Zât, onlarda böyle tasarruf edemezdi. Demek, mevcûdât, fenâsıyla, Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’un bekásına şehâdet etmektedir. Kur’ân’ın bu asırda ma‘nevî bir tefsîri olan “Risâle-i Nûr”un “Sözler” adlı eserinde bu álî hakíkat şöyle îzáh edilmiştir.

Lügat: dest-i gaybî, tasarruf, tebeddül, hadsiz, mahkûm, vâcib