bu “Birinci Makám”ın tereşşüh ettiği âyet-i kerîmelerin asıl gáyesi ve hedefi, haşr-i cismânînin isbâtıdır.

KUR’ÂN’IN VECH-İ İ‘CÂZINI İSBÂT EDEN BA‘ZI USÛL VE ÜSLÛBLARLA ÂYET-İ KERÎMELERİN TEFSÎRİ

فَسُبْحَانَ اللّٰهِ ح۪ينَ تُمْسُونَ وَح۪ينَ تُصْبِحُونَ ۞ وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَعَشِيًّا وَح۪ينَ تُظْهِرُونَ

“(Artık akşâma ulaştığınızda) akşâm ve yatsı vakitlerinde (ve sabâha kavuştuğunuzda) sabâh vaktinde (Elláhu Teálâ’yı tesbîh edin) namâz kılın. (Ve göklerde ve yerde olan bütün mahlûkátın hamd ü senâsı, yalnız O’na mahsústur. Ve gündüzün nihâyetinde) ikindi vaktinde (ve öğle vaktine eriştiğinizde) öğle vaktinde, yine Elláhu Teálâ’yı tesbîh edin, namâz kılın.” [104]

BİRİNCİ ÜSLÛB: Kur’ân-ı Azímü’ş-şân’ın ádetidir ki; ba‘zan tekvînî kánûnları, ya‘nî kâinâttaki şerîat-ı fıtriyye denilen kánûnları zikreder. Sonra o tekvînî kánûnlar üzerine teklîfî kánûnları binâ eder. Ba‘zan da, evvelâ teklîfî kánûnları zikreder, sonra onu takviye için tekvînî kánûnlardan bahseder.

İşte, Kur’ân-ı Kerîm, bu âyet-i kerîmede geçen فَسُبْحَانَ اللّٰهِ ifâdesiyle evvelâ teklîfi nazara verdi. Cin ve insi îmân ve ibâdete da‘vet etti. Daha sonra gelen âyet-i kerîmelerde ise tekvînî kánûnlar zikredilmektedir.

Hem bu âyet-i kerîmelerde teklîf ve tekvîn berâber zikredilmiştir.  Zîrâ;

فَسُبْحَانَ اللّٰهِ ح۪ينَ تُمْسُونَ وَح۪ينَ تُصْبِحُونَ ... وَعَشِيًّا وَح۪ينَ تُظْهِرُونَ

cümleleri, insânları belli vakitlerde namâza da‘vet etmekle teklîfi ifâde eder.    

وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ cümlesi ise, semâvât ve Arz’da bulunan bütün mevcûdâtın hamdini nazara vermekle, tekvîni ifâde eder.

Demek, teklîf ve tekvîn biribirinden ayrılmaz. Cin ve insi evâmir-i teklîfiyye