ile mükellef kılan kim ise, bütün mevcûdât-ı álemi evâmir-i tekvîniyyesine itáat ettiren de O’dur. 

İKİNCİ ÜSLÛB: Kur’ân-ı Azímü’ş-şân’ın bir ádetidir ki; ba‘zan dâr-ı mükâfât ve mücâzât olan âhiret áleminden bahseder. Daha sonra gelen âyet veyâ âyet-i kerîmelerde ise, âhiret álemine hâzırlık yapmanın lüzûm ve ehemmiyyetini beyân eder. Bunun için insânları, îmân, amel-i sálih ve takvâya da‘vet eder. Ba‘zan da îmân ve amel-i sálihi emreder veyâ küfür ve isyândan zecreder. Daha sonra gelen âyet-i kerîmelerde ise, bunların netîcesi olan dâr-ı âhireti zikreder.

İşte, Kur’ân-ı Azímü’ş-şân, bu âyet-i kerîmelerden önceki âyetlerde dâr-ı mükâfât ve mücâzât olan Cennet ve Cehennem’i nazara verdi. Bu âyet-i kerîmelerde ise, îmân ve amel-i sálih ile dâr-ı âhirete hâzırlık yapmayı emreder.

ÜÇÜNCÜ ÜSLÛB: Kur’ân’ın bir üslûbudur ki; evvelâ âsâr üzerinde fenâ damgasını gösterir. Bununla kalbde dehşetli bir yara açar. Zîrâ, insân, bütün kâinâtla alâkadâr olduğundan, onların mevt ve fenâsından, zevâl ve firâkından elem çeker. Bununla, mevcûdâtın muhabbete ve alâka-yı kalbe değmediğini anlar. O fânî mevcûdâta bedel bâkí bir Zât’ı arar ve O’nu bulmakla, mevcûdât-ı álemin o bâkí Zât’ın bâkí esmâsına âyine olduğunu, dolayısıyla yokluğa gitmediğini, bâkí bir áleme intikál ettiğini bilir. Böylece, kalbinde açılan bu dehşetli yara tedâvî edilmiş olur.

İşte,

فَسُبْحَانَ اللّٰهِ ح۪ينَ تُمْسُونَ وَح۪ينَ تُصْبِحُونَ ۞ وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَعَشِيًّا وَح۪ينَ تُظْهِرُونَ

âyet-i kerîmeleri, beş vakit namâza işâret etmekle bütün zamânları hulâsa etmiştir.

Şöyle ki; bir gün yirmi dört sâattir. Günlerden haftalar, haftalardan aylar, aylardan mevsimler, mevsimlerden seneler, senelerden tabakát-ı ömr-i insân, tabakát-ı ömr-i insândan edvâr-ı ömr-i álem vücûda gelir. Zîrâ, bu, aynen sâatin milleri gibi biribirini iktizá eder, biribirine bakar ve biribirinin hükmünü alır. Mevcûdât-ı álem ise, zamâna bağlı olarak şu álem-i tebeddül ve tegayyüre çıkarlar. Evet, her bir mevcûd bir karâr üzere kalmıyor, devâmlı

Lügat: cehennem, muhabbet, tebeddül, tegayyür, dehş(e), dehşet, mevsim, âhiret, âhire