insân i‘tibâriyle insânın vefâtına; edvâr-ı ömr-i álem i‘tibâriyle dünyânın Kıyâmet ibtidâsındaki harâbiyyetine benzer. Güneş’in batması, Kıyâmet’in kopma vaktini hátırlatır. Zîrâ, Kıyâmet, akşâm vakti kopar. Günü kim ölüme mahkûm etmişse; seneyi, insânı, álemi ölüme mahkûm eden de O’dur. Kıyâmet’i getiren de O’dur. Bu vakitte álemin vefâtı demek olan Kıyâmet’in vukú‘ bulacağına dâir kuvvetli bir delîl mevcûddur. Demek, Kur’ân, bu âyetiyle bir taraftan insânları ibâdete da‘vet ederken, diğer taraftan Kıyâmet’in vukúunun mümkin olduğunu ve vukú‘ bulacağını isbât etmektedir. Cin ve insi âhiret álemi için hâzırlıklı olmaya da‘vet etmektedir.

Mağrib vakti, gündüzün, senenin, insânın ve álemin vefâtında görünen inkılâbât, ihsânât ve tasarrufâtı hátırlatır. Bu inkılâbât, ihsânât ve tasarrufâta mukábil, cin ve insi tesbîh, tahmîd ve tekbîr vazífesine da‘vet eder. Bu vazífe ise, ancak namâz vâsıtasıyla hakkıyla edâ edilebilir.

Kur’ân’ın bu asırda ma‘nevî bir tefsîri olan “Risâle-i Nûr”un “Sözler” adlı eserinde mağrib vaktinin bu ma‘nâlara delâleti şöyle îzáh edilmektedir:

“Mağrib zamânı ise, güz mevsiminin âhirinde pek çok mahlûkátın gurûbunu, hem insânın vefâtını, hem dünyânın Kıyâmet ibtidâsındaki harâbiyyetini ihtár ile, tecelliyyât-ı celâliyyeyi ifhâm ve beşeri gaflet uykusundan uyandırır, îkáz eder.” [86]

“Mağrib vaktinde ki, o zamân, hem kışın başlamasından, yaz ve güz áleminin nâzenîn ve güzel mahlûkátının vedâ-ı hazînânesi içinde gurûb etmesinin zamânını andırır. Hem insânın vefâtıyla bütün sevdiklerinden bir firâk-ı elîmâne içinde ayrılıp kabre girmek zamânını hátırlatır. Hem dünyânın zelzele-i sekerât içinde vefâtıyla, bütün sekenesi başka álemlere göçmesi ve bu dâr-ı imtihân lambasının söndürülmesi zamânını andırır, hátırlatır ve zevâlde gurûb eden mahbûblara perestiş edenleri şiddetle îkáz eder bir zamândır.

“İşte, akşâm namâzı için böyle bir vakitte, fıtraten bir Cemâl-i Bâkí’ye âyine-i müştâk olan rûh-i beşer, şu azím işleri yapan ve bu cesîm álemleri çeviren, tebdîl eden Kadîm-i Lem-yezel ve Bâkí-i Lâ-yezâl’in arş-ı azametine yüzünü çevirip bu fânîlerin üstünde ‘Elláhu Ekber’ deyip onlardan ellerini çekip hizmet-i Mevlâ için el bağlayıp Dâim-i Bâkí’nin huzúrunda kıyâm edip ‘Elhamdü lillâh’ demekle; kusúrsuz kemâline, misilsiz cemâline, nihâyetsiz rahmetine karşı hamd ü senâ edip,

Lügat: tasarrufât, lem-yezel, perestiş, tasarruf, zelzele, hizmet, mahkûm, mevsim, âhiret, âliyye, şiddet, misil, simin, sinin, âhire