Ádetâ sabâh vakti, mühim bir inkılâb başıdır. Hem bahâr mevsiminde, hem insânda, hem de álemde meydâna gelen mezkûr inkılâbları derhátır ettirir. Bu inkılâblar netîcesinde tekvînî ve teklîfî olarak pek çok nekáis ve kusúrât görünür. İşte insân, bu vakitte سُبْحَانَ اللّٰهِ demekle, Cenâb-ı Hakk’ı takdîs eder. Kâinâtta ve insânda görünen nekáis ve kusúrâtın kendilerine áid olduğunu, Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’un her türlü nekáis ve kusúrâttan mukaddes ve müberrâ olduğunu i‘lân eder.

Hem insân, bu vakitlerde, ya‘nî sabâh, ilkbahâr, çocukluk ve álemin ilk yaratılışı vakitlerinde kendisinin ve mevcûdât-ı álemin hadsiz ihsânâta ve ni‘metlere mazhar olduğunu düşünür. Bu kadar hadsiz ni‘metlere karşı

   اَلْحَمْدُ  لِلّٰهِ ile mukábele eder. Ezelden ebede kadar bütün cemâl, kemâl ve ihsânların O’ndan geldiğini, dolayısıyla hamde lâyık yalnız O olduğunu anlar. Semâvât ve Arz’da bulunan bütün mevcûdâtın O’na hamd ettiğini bilir, o da      اَلْحَمْدُ  لِلّٰهِ kelime-i kudsiyyesi ile bütün mevcûdâtın hamdini, o Ezel ve Ebed Sultánı’na takdîm eder.

Hem bu inkılâbât-ı azímenin içinde, azím bir tasarrufât-ı İlâhiyyeyi görür. O tasarrufa karşı da اَللّٰهُ اَكْبَرُ  der.

Kur’ân’ın bu asırda ma‘nevî bir tefsîri olan “Risâle-i Nûr”un “Sözler” adlı eserinde fecr vaktinin bu ma‘nâlara delâleti şöyle îzáh edilmektedir:

 “Fecir zamânı, tulûa kadar, evvel-i bahâr zamânına, hem insânın rahm-ı madere düştüğü âvânına, hem semâvât ve Arz’ın altı gün hılkatinden birinci gününe benzer ve hátırlatır ve onlardaki şuûnât-ı İlâhiyyeyi ihtár eder.” [80]

“İnsân fıtraten gáyet zaíftir. Hâlbuki, her şey ona ilişir, onu müteessir ve müteellim eder. Hem gáyet ácizdir. Hâlbuki, belâları ve düşmânları pek çoktur. Hem gáyet fakírdir. Hâlbuki, ihtiyâcâtı pek ziyâdedir. Hem tenbel ve iktidârsızdır. Hâlbuki, hayâtın tekâlifi gáyet ağırdır. Hem insâniyyet onu kâinâtla alâkadâr

etmiştir. Hâlbuki, sevdiği, ünsiyyet ettiği şeylerin zevâl ve firâkı, mütemâdiyyen onu incitiyor. Hem akıl ona yüksek maksadlar ve bâkí meyveler gösteriyor. Hâlbuki, eli kısa, ömrü kısa, iktidârı kısa, sabrı kısadır.

Lügat: tasarrufât, mukaddes, tasarruf, tekâlif, birinc, hadsiz, kelime, mevsim, mezkûr, teelli, teessi, âdiyye, simin, sinin, vâcib